Năm 1903 – 1904, các chuyên gia Pháp đã đào tới đền A10 nhưng không nhấc nổi bộ Linga – Yoni nằm dưới đáy hố thiêng [1]. Phải đến tháng 5/2020, các chuyên gia Ấn Độ và Việt Nam mới phát lộ và ghép lại đài thờ này ngay trong đền A10 thuộc khu đền tháp Mỹ Sơn [1][3]. Mỹ Sơn nay thuộc xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng (trước 7/2025 thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) [4].
Phát lộ năm 2020
Đền A10 được xây vào thế kỷ IX dưới triều vua Indravarman II, vị vua đã xây Phật viện Đồng Dương năm 875 [1][2]. Cùng với đền B4, đây là một trong hai ngôi đền mang phong cách Đồng Dương tại thung lũng Mỹ Sơn [1][2].
Đợt khai quật của EFEO năm 1903 – 1904 cho thấy lòng các đền ở Mỹ Sơn hầu hết đã bị xáo trộn bởi những cuộc săn báu vật trước đó; đền A10 cũng bị xáo trộn và sập xuống đáy hố thiêng [1]. Khi ấy tường phía nam giáp tháp A1 còn khá cao [1][2]. Kỹ thuật hạn chế, các mảnh đá chèn Linga – Yoni rất chặt, nên không thể đưa bộ tượng và các khối đá còn lại của đài thờ lên khỏi hố [1]. Sau đó, vì bị lãng quên và vì chiến tranh năm 1969 và 1972, công trình xuống cấp nghiêm trọng [2].
Đài thờ lộ ra trong đợt khai quật đền A10 phục vụ trùng tu nhóm tháp A, cùng với 4 trụ đá [1][2]. Theo Báo Văn hóa, dự án trùng tu các nhóm tháp H, K và A do Chính phủ Ấn Độ tài trợ chạy từ năm 2016 – 2021, huy động chuyên gia hai nước và 100 công nhân lành nghề [1]. Các chuyên gia sắp xếp hơn 20 mảnh vỡ thành một đài thờ hoàn chỉnh [1][2]. Báo Văn hóa năm 2025 viết đài thờ được trùng tu hoàn chỉnh từ 17 khối đá cát kết vào năm 2020 và nằm nguyên vị trí trong đền [5].
Bộ Linga – Yoni và bốn mặt chạm
Ông Jalihal Ranganath, Trưởng nhóm công tác bảo tồn dự án trùng tu tháp A, đánh giá đây là bộ Linga – Yoni liền khối lớn nhất được phát hiện cho đến lúc đó tại Mỹ Sơn cũng như trong điêu khắc Champa [1][2]. Theo ông, việc tìm ra và đặt lại đài thờ cùng 4 trụ đá về vị trí gốc làm rõ chức năng của đền: nơi thờ thần Shiva qua biểu tượng Linga – Yoni [1][2].
Theo VietNamNet, đài thờ có hình khối vuông, giật cấp đối xứng, gồm 17 khối sa thạch chồng thành 5 lớp; linga chỉ có một phần tròn, gắn liền với yoni trong cùng một khối đá [4]. Linga có một vết rạn chạy dọc từ chân lên đỉnh, nhưng chất lượng đá nhìn chung còn khá tốt [3].
Chân đài thờ được trang trí hoa văn, vòm cửa và các đạo sư theo phong cách Đồng Dương thế kỷ IX [1][2]. Bốn mặt đài là hình các tu sĩ đứng chắp tay hành lễ; theo các nhà nghiên cứu, chưa thấy đài thờ nào tương tự trong văn hóa Champa [4].
Đài thờ còn giữ mộng đuôi cá bằng chì để liên kết các khối đá [3][4]. Báo Văn hóa ghi đây là nơi duy nhất tìm thấy chì trong mộng đuôi cá, ở Mỹ Sơn cũng như trong kỹ thuật xây đá Champa nói chung [3].
Niên đại và phong cách
Các chuyên gia thẩm định hồ sơ xác định niên đại cuối thế kỷ IX, đầu thế kỷ X [3]; VietNamNet ghi khoảng thế kỷ IX – X [4]. VietNamNet cũng viết đây là đài thờ duy nhất còn lại của không gian thờ tự Hindu giáo dưới vương triều Indrapura (875 – 915), và cho thấy trong lúc Phật giáo phát triển mạnh, việc thờ thần Shiva vẫn giữ vai trò quan trọng [4].
Nhà nghiên cứu Trần Kỳ Phương cho rằng đài thờ đền A10 và tháp A1 chịu ảnh hưởng từ đài thờ Mỹ Sơn E1, nhưng trang trí đơn giản hơn, do kiến trúc đền chuyển từ dạng “mở” sang dạng “đóng” trong khoảng thế kỷ VIII đến nửa sau thế kỷ IX [1][2].
Hồ sơ bảo vật và bảo vệ
Ngay năm 2020, Sở VHTTDL tỉnh Quảng Nam đã xúc tiến lập hồ sơ đề nghị công nhận bảo vật quốc gia [1]. Tháng 8/2021, Hội đồng thẩm định bảo vật tỉnh Quảng Nam nghiệm thu hồ sơ khoa học, trình Hội đồng thẩm định bảo vật quốc gia [3]. Nếu được công nhận, đây là bảo vật quốc gia thứ 3 của Quảng Nam, sau đầu tượng thần Shiva (Phú Long, Đại Thắng) và Ekamukhalinga [3]. VietNamNet năm 2026 ghi đài thờ được công nhận năm 2021 [4].
Đài thờ mở cho khách xem tại chỗ, có rào chắn, bảng thông tin, mã QR, camera và cảm biến báo động khi có người đến gần [5]. Khi có dự báo động đất, bộ Linga – Yoni sẽ được hạ thấp và bao bọc tại chỗ; Ban quản lý đề xuất làm mái che tránh mưa nắng [5].
Tra cứu liên quan
- Di tích: khu đền tháp Mỹ Sơn, xã Thu Bồn, Phật viện Đồng Dương
- Điêu khắc Champa: Ekamukhalinga, đài thờ Mỹ Sơn E1, bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Số khối: hơn 20 mảnh vỡ [1][2] hay 17 khối [4][5]; các nguồn không giải thích chênh lệch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm công nhận bảo vật quốc gia: VietNamNet ghi 2021 [4], trong khi tháng 8/2021 hồ sơ mới trình cấp quốc gia [3]; có báo khác ghi năm 2022. Chưa có số và ngày quyết định [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời gian dự án trùng tu: Báo Văn hóa 2020 ghi 2016 – 2021 [1]; các bài tổng kết sau này ghi 2017 – 2022 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tiêu đề hai bài báo năm 2020 gọi đây là Linga – Yoni “lớn nhất Việt Nam” [1][2], còn lời chuyên gia trong bài chỉ nói lớn nhất ở Mỹ Sơn và trong điêu khắc Champa [1][2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Văn hóa, “Phát hiện Linga-Yoni liền khối lớn nhất Việt Nam tại Khu đền tháp Mỹ Sơn”, 29/05/2020, https://baovanhoa.vn/phat-hien-lingayoni-lien-khoi-lon-nhat-viet-nam-tai-khu-den-thap-my-son-23250.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Nhân Dân điện tử, “Phát hiện Linga-Yoni liền khối lớn nhất Việt Nam tại khu đền tháp Mỹ Sơn”, 28/05/2020, https://nhandan.vn/post-459499.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn hóa, “Đề nghị công nhận Đài thờ Mỹ Sơn A10 là bảo vật quốc gia”, 18/08/2021, https://baovanhoa.vn/de-nghi-cong-nhan-dai-tho-my-son-a10-la-bao-vat-quoc-gia-57351.html, truy cập 04/11/2026.
- VietNamNet, “Những bảo vật độc nhất vô nhị tại khu thánh địa lâu đời nhất Việt Nam”, 03/06/2026, https://vietnamnet.vn/nhung-bao-vat-doc-nhat-vo-nhi-tai-khu-thanh-dia-lau-doi-nhat-viet-nam-2521713.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn hóa, “Thấy gì trong công tác bảo vệ bảo vật quốc gia ở Mỹ Sơn?”, 13/06/2025, https://baovanhoa.vn/thay-gi-trong-cong-tac-bao-ve-bao-vat-quoc-gia-o-my-son-142422.html, truy cập 05/11/2026.