Đan một chiếc võng ngô đồng cần 30 – 40 thân cây dài khoảng 1 – 2 m, theo một bài nghiên cứu năm 2015 về xã đảo Tân Hiệp [3]. Tháng 2/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề thủ công truyền thống đan võng ngô đồng ở xã Tân Hiệp, tức Cù Lao Chàm, vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia [1][4].
Cây ngô đồng
Bài viết của Trương Hoàng Vinh trên Bản tin Bảo tồn Di sản (2015) ghi cây ngô đồng còn gọi là cây Bo rừng, Trôm đơn, tên khoa học Sterculia foetida L. [3]. Ở Cù Lao Chàm, cây mọc ở bìa rừng, dọc bờ biển, trên triền núi và trong rừng sâu; ra lá tháng 5, 6, rụng lá, ra hoa, quả tháng 8, 9, 10; cây mọc từ quả rụng sau 3 năm có thể khai thác làm võng [3].
Tháng 11/2014, một cây ngô đồng đỏ trên 100 năm tuổi ở Hòn Lao được công nhận là Cây Di sản Việt Nam; năm 2015, quần thể 3 cây ngô đồng đỏ 155 – 250 năm tuổi ở dốc suối Tình, thôn Bãi Làng, cũng được công nhận [1]. Báo Văn Hóa năm 2025 ghi người dân chỉ tỉa cành to tầm cổ tay và khai thác vừa đủ nguyên liệu cho khoảng năm chiếc võng mỗi năm; chính quyền xã và người dân còn trồng mới ngô đồng [4].
Từ đồ dùng trong nhà đến hàng bán cho khách
Theo bài năm 2015, khoảng 40, 50 năm trước đó, phụ nữ trên đảo đan võng ngô đồng và truyền cách đan cho nhau để tự dùng [3]. Từ khoảng năm 2007 – 2009, nhiều người bắt đầu đan để bán cho khách du lịch, và việc đan võng trở thành một nghề [3]. Nhân Dân năm 2026 gắn sự thay đổi này với năm 2009, khi Cù Lao Chàm được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới và du lịch bắt đầu phát triển [2].
Cách làm
Nghệ nhân Lê Thị Kề kể với Nhân Dân năm 2026 rằng đàn ông trên đảo vào rừng chọn cây thân thẳng, to bằng cườm tay, chặt ở chỗ không có mắt và cách mặt đất từ 20 cm trở lên để cây còn nảy chồi [2]. Cây được đập vào đá cho giập rồi tước lấy vỏ [2].
Thời gian ngâm vỏ được ghi khác nhau. Bài năm 2015 ghi vỏ ngâm ở các khe, suối 10 – 15 ngày, sau đó chao nước cho trôi mủ, bùn, tước thành mảng, giặt cho trắng và phơi một ngày nắng [3]. Bà Kề nói vỏ ngâm 15 – 20 ngày, giặt đến khi nước trong rồi tách sợi, phơi đến khi sợi trắng ngà óng ánh, gọi là “manh đồng”, mới đem se và đan [2].
Bài năm 2015 chia võng thành các phần: “tề đầu” (chỗ treo võng), “ra chưn” (các sợi dây chính ở hai đầu), “đan mặt”, “giếng” (một ô hình thoi), “đan bìa” và “tề đuôi”; võng có các loại 4, 5, 6, dài 2 – 2,5 m [3]. Nghệ nhân Huỳnh Thị Út (57 tuổi) nói dây se không đều thì các nút thắt “con chằng” sẽ không rút được [2].
Mất bao lâu, làm được bao nhiêu
Các nguồn ghi khác nhau, kể theo từng nguồn:
- Bài năm 2015: từ lúc đốn cây đến đan xong một võng khoảng 30 ngày; trung bình mỗi người đan 6 chiếc/năm [3].
- Báo Quốc tế (2024): ít nhất hơn một tháng chuẩn bị nguyên liệu và một tháng đan; người đan nhanh, giỏi làm chừng 5 – 6 chiếc/năm [1].
- Nhân Dân (2026): theo bà Huỳnh Thị Út, người thợ giỏi mất gần hai tháng cho một võng, người chưa thạo tới ba tháng [2].
Độ bền cũng được ghi khác nhau: trên 10 năm [3], trên 15 năm [1], 15 – 20 năm và có thể hơn nếu bảo quản tốt [2].
Còn bao nhiêu người đan
- Năm 2015: 8 người đan võng, chỉ một người dưới 60 tuổi, còn lại trên 70 tuổi; danh sách gồm các bà ở thôn Cấm và Bãi Làng, trong đó có bà Lê Thị Kề, bà Nguyễn Thị Quỳ, bà Ngô Thị Lê [3].
- Năm 2026: theo UBND xã Tân Hiệp, còn 7 nghệ nhân thành thạo kỹ thuật đan võng [2]. Xã có khoảng 2.500 người dân [2].
Nhân Dân (2026) cho biết một hợp tác xã trên đảo làm thêm túi xách, vòng tay, đồ trang trí từ sợi ngô đồng để tăng thu nhập cho người làm, và tổ chức buổi trải nghiệm cho khách tước sợi, se sợi [2]. Báo Văn Hóa ghi tại mỗi kỳ Festival “Cù Lao Chàm – Mùa ngô đồng đỏ”, tổ chức lần đầu năm 2022, xã đều có giới thiệu và trình diễn nghề đan võng [4].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: Cù Lao Chàm, hai xã đảo Tân Hiệp và Tam Hải, Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm
- Nghề trên đảo: yến sào Cù Lao Chàm, đặc sản Cù Lao Chàm, nghề thủ công Hội An
Điều còn chưa rõ
- Số người đan: 8 người (2015) [3] và 7 nghệ nhân thành thạo (2026, theo UBND xã) [2]; không rõ hai con số có cùng tiêu chí [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tuổi nghệ nhân lệch giữa hai nguồn: bài năm 2015 ghi bà Lê Thị Kề 87 tuổi, bà Nguyễn Thị Quỳ 73 tuổi [3]; Nhân Dân năm 2026 ghi bà Kề 88 tuổi và gọi bà Quỳ là người lớn tuổi nhất [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời gian làm một võng: khoảng 30 ngày [3], hơn một tháng chuẩn bị cộng một tháng đan [1], gần hai đến ba tháng [2]; thời gian ngâm vỏ 10 – 15 ngày [3] hay 15 – 20 ngày [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số võng mỗi năm: 6 chiếc/người (2015) [3], 5 – 6 chiếc với người giỏi (2024) [1]; con số “khoảng năm chiếc” năm 2025 là lượng nguyên liệu khai thác mỗi năm, không phải năng suất mỗi người [4] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quốc tế, “Kỳ công nghề đan võng ngô đồng ở Cù Lao Chàm”, 08/08/2024, https://baoquocte.vn/ky-cong-nghe-dan-vong-ngo-dong-o-cu-lao-cham-281813.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Nhân Dân, “Thắp lại lửa nghề trên đảo ngọc”, 20/08/2026, https://nhandan.vn/thap-lai-lua-nghe-tren-dao-ngoc-post983026.html, truy cập 04/11/2026.
- Trương Hoàng Vinh, “Một số ngành nghề đặc trưng của xã đảo Tân Hiệp – vấn đề bảo tồn và phát huy”, Bản tin Bảo tồn Di sản số 02(30), 2015, https://hoianheritage.net/uploads/download/truong-hoang-vinh.pdf, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn Hóa, “Chuyện giữ nghề, giữ đảo của người Cù Lao Chàm”, 29/10/2025, https://baovanhoa.vn/chuyen-giu-nghe-giu-dao-cua-nguoi-cu-lao-cham-177707.html, truy cập 04/11/2026.
