Điều đầu tiên gây ấn tượng với những người mê mỹ thuật truyền thống khi tiếp xúc văn hóa Cơ Tu là những hình chạm khắc và tô vẽ trên ngôi nhà cộng đồng gươl và nhà mồ pink [1]. Tộc người Cơ Tu cư trú trải dài từ phía tây Quảng Nam đến đông nam Thừa Thiên Huế và rộng tới tỉnh Sê Kông (Lào) [1].
Gươl – ngôi nhà chung của làng
Gươl là nhà cộng đồng của làng Cơ Tu. Quan niệm của người Cơ Tu là “chưa có gươl chưa có làng” [1]. Khi dựng gươl, cả làng cùng góp sức: người lớn và già làng chọn đất, đàn ông vào rừng chọn cây, phụ nữ chọn lá lợp mái [1].
Về kết cấu, gươl dùng bộ khung chủ yếu bằng gỗ. Cột giữa (zơ rầng măng) thường chọn gỗ trai (x’riếng) vì chịu được nước khi chôn lâu dưới đất [1]. Kỹ thuật liên kết cột với xà dùng rìu và dao đẽo, không tạo mộng xuyên qua mà dùng hình thức gá lắp, đục thủng rồi kết hợp buộc bằng dây mây [1]. Để nối dài cột hay ván, thợ dùng mộng đuôi cá [1]. Chiều cao từ đất đến sàn thấp, từ 120 đến 160 cm [1].
Chạm khắc và tô vẽ truyền thống
Các tấm ván cần chạm khắc được sử dụng nguyên tấm – không ghép từ các mảnh nhỏ [1]. Hình tượng trang trí lấy từ thế giới gần gũi với người Cơ Tu: động vật, thực vật, và các vị thần trong tâm thức [1]. Màu sắc đơn giản, chủ yếu khai thác từ nguyên liệu tại chỗ: than gỗ, đá màu nhặt ở suối, vôi [1]. Bề mặt sau khi chạm khắc thường để nhám, thô mộc thay vì láng nhẵn [1].
Tại Tây Giang và Nam Giang, nhà nghiên cứu Nguyễn Thượng Hỷ ghi nhận sự nhất quán cao từ gươl, cột lễ đến nhà mồ trong mô típ trang trí, cả chạm khắc lẫn tô vẽ [1]. Nghệ nhân tiêu biểu được nhắc đến là Cor Kertic và B’riu Pố ở Tây Giang [1].
Nhà mồ pink
Nhà mồ pink cũng làm bằng gỗ, thường xây dựng gần làng về phía tây – nơi cất giữ xương cốt sau khi cải táng và làm lễ bỏ mả [1]. Kiến trúc gồm hai phần: nhà có mái che và phần quan tài bên dưới, với tượng mồ chung quanh được chạm khắc và tô vẽ [1].
Tượng mồ của người giàu có thường có hệ thống tượng tròn, phù điêu chạm nổi hoặc chạm thủng; tô vẽ ba màu đen, đỏ, trắng [1]. Biểu tượng đầu trâu luôn xuất hiện ở đầu diềm mái hoặc đầu quan tài [1]. Nhà mồ người nghèo thì đơn giản hơn [1].
Những thay đổi hôm nay
Khi các công cụ hiện đại từ miền xuôi lên – đục gỗ, bào, cưa, máy chạy điện – đã tạo ra những gươl khác trông thấy [1]. Cột giữa không nhất thiết phải là gỗ x’riếng, có thể kê trên đá hoặc đế xi măng thay vì chôn xuống đất [1]. Nhiều gươl dùng kỹ thuật mộng người Kinh, tỷ lệ mái tranh thay đổi khi sàn nâng quá cao [1]. Thậm chí một số gươl lợp tôn [1].
Bề mặt chạm khắc nay thường láng nhẵn do dùng bào đục, giấy nhám [1]. Màu tô vẽ đa dạng hơn, xuất hiện nhiều hình biểu tượng xa lạ như quả tim với chim bồ câu, con dơi – phỏng theo lối trang trí miền xuôi [1]. Nhà mồ cũng thay đổi: hai mái giữ nguyên nhưng lợp tôn, ngói hoặc bê tông dán gạch men; cột và quan tài cũng được xây gạch tô xi măng [1].
Tra cứu liên quan
- Tộc người: người Cơ Tu, người Cơ Tu ở Hòa Bắc
- Nghề dệt: dệt thổ cẩm Cơ Tu
- Nhà truyền thống: nhà Gươl Cơ Tu
- Địa bàn: Tây Giang, Đông Giang
Điều còn chưa rõ
- Niên đại các gươl truyền thống còn lại tại Đông Giang và Tây Giang chưa được ghi trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng hoạt động của nghệ nhân Cor Kertic và B’riu Pố (nguồn ghi năm 2015) [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thôn Pà Xua thuộc xã Ta Bhing cũ (Nam Giang) nay tương ứng đơn vị hành chính nào trong địa giới mới [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Kiến trúc – nghệ thuật tạo hình của người Cơ Tu: Xưa và nay”, 27/12/2015, https://baodanang.vn/kien-truc-nghe-thuat-tao-hinh-cua-nguoi-co-tu-xua-va-nay-3028892.html, truy cập 23/10/2026.