Trong phong trào chống thuế năm 1908 ở phủ Tam Kỳ, hai anh em ruột đỗ tú tài là Dương Thưởng và Dương Thạc cùng bị chính quyền thực dân Pháp và Nam triều bắt giam, kết án phản loạn [1][2]. Người em hoặc anh là Dương Thạc bị đày ra Côn Lôn cùng đợt với Huỳnh Thúc Kháng vào tháng 8/1908, còn Dương Thưởng bị đày lên nhà tù Lao Bảo ở Quảng Trị rồi thiệt mạng trong một cuộc nổi dậy của tù nhân [1][2].
Quê quán ở làng Trường An và những đính chính địa danh
Theo hai bài khảo cứu của tác giả Phú Bình trên Báo Đà Nẵng, bản kết án hai anh em Dương Thưởng, Dương Thạc lưu trong Châu bản triều Nguyễn ghi quê hai ông là “làng Trường An, huyện Hà Đông, phủ Tam Kỳ” [1]. Sách *Thi tù tùng thoại* của Huỳnh Thúc Kháng cũng chép quê quán của hai ông như vậy [1].
Làng Trường An xưa có tên là Đường An [1]. Trong địa bạ thời Gia Long, xã Đường An giáp núi Trà Quân ở phía đông, giáp sông Tam Kỳ ở phía tây, giáp xã Trường Miên (sau đổi là Trường Cửu, nay nằm dưới lòng hồ Phú Ninh) ở phía nam và giáp thôn Cây Vông (sau đổi là Bích Ngô) ở phía bắc [1]. Sách *Đồng Khánh địa dư chí* (1887 – 1888) vẫn ghi tên xã Đường An thuộc tổng Đức Hòa, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình; đến trước năm 1920, tư liệu trên tạp chí BAVH và bản đồ Pháp năm 1939 ghi tên xã Trường An thuộc tổng Đức Tân, phủ Tam Kỳ [1]. Địa bàn làng Trường An xưa nay thuộc khu vực thôn Bích An, xã Tam Xuân (trước 7/2025: xã Tam Xuân I, huyện Núi Thành) [1].
Về quê quán của hai ông từng có một số cách ghi khác nhau. Một số nghiên cứu về sau xác định quê hai ông là làng Chiên Đàn, tổng Chiên Đàn, phủ Tam Kỳ, nhưng bài khảo cứu năm 2023 trên Báo Đà Nẵng cho biết đây là sự nhầm lẫn cần đính chính [1]. Theo trí nhớ của các bậc cao niên vùng Tam Kỳ được dẫn trong bài báo năm 2016, hai ông từng có thời gian cư ngụ tại thôn Quán Rường, tổng Chiên Đàn (trước 7/2025: xã Tam An, huyện Phú Ninh; nay thuộc xã Tây Hồ) [2]. Ngoài ra, trong bài viết năm 2016, tác giả Phú Bình từng mở ngoặc ghi làng Trường An “(nay là vùng lòng hồ Phú Ninh)” [2], trước khi xác định lại vị trí làng ở xã Tam Xuân I cũ trong bài viết năm 2023 [1].
Khiếu kiện quan lại và vụ án năm 1908
Dương Thưởng và Dương Thạc đều đỗ tú tài [1][2]. Tại địa phương, hai anh em nhiều lần thay mặt người dân làm đơn gửi lên tòa Công sứ Pháp để tố cáo Tri phủ Tam Kỳ cùng đám hương chức, lý dịch ăn hối lộ, tham nhũng và áp bức dân lành [1][2]. Việc khiếu kiện này khiến hai ông bị nhà chức trách để ý [2].
Năm 1908, phong trào cự sưu kháng thuế nổ ra ở Quảng Nam [1][2]. Lấy cớ hai ông xúi giục người dân địa phương tham gia phong trào và tìm được chứng cớ liên quan, nhà chức trách bắt giữ cả hai anh em, giải giao lên chính quyền Nam triều và Tòa sứ Pháp ở Quảng Nam [1][2]. Thực dân Pháp và triều đình Huế khép hai ông vào tội phản loạn [1].
Tháng 8/1908, Dương Thạc bị đày ra đảo Côn Lôn cùng đợt với Huỳnh Thúc Kháng; cũng trong khoảng thời gian này, Dương Thưởng bị đày lên nhà tù Lao Bảo ở Quảng Trị [1][2].
Qua đời ở Lao Bảo và việc thờ tự của hậu duệ
Cả hai anh em họ Dương đều bỏ mình nơi tù đày [1][2]. Tại Côn Lôn, Dương Thạc mắc bệnh ho, thổ huyết rồi qua đời ngoài đảo [2]. Tại nhà tù Lao Bảo, Dương Thưởng bị cai ngục bắn chết trong một cuộc nổi dậy của tù nhân [2].
Khi biến cố xảy ra, để tránh sự truy bức của nhà chức trách, người em út của hai ông ở quê đã đưa người con trai duy nhất của Dương Thưởng lên vùng núi Thuận Yên thuộc huyện Hà Đông xưa để sinh sống [1].
Theo ghi nhận của Báo Đà Nẵng năm 2023, tại nhà ông Dương Hiến ở tổ 4 thôn Bích An, xã Tam Xuân (xã Tam Xuân I cũ) có lập bàn thờ các bậc tiền bối họ Dương tính từ Dương Thưởng và Dương Thạc trở lên [1]. Tại nhà ông Dương Ngọc Tiên – cháu đích tôn đời thứ tư của Dương Thưởng – ở khu vực ngã ba đường tránh quốc lộ 1 phía nam cầu Tam Kỳ cũ, gia đình đặt bàn thờ Dương Thưởng, Dương Thạc cùng các con cháu trực hệ của Dương Thưởng đã qua đời [1].
Tra cứu liên quan
- Địa phương: xã Tam Xuân, Tam Kỳ, xã Tây Hồ, xã Chiên Đàn
- Nhân vật cùng thời: Huỳnh Thúc Kháng, Phan Châu Trinh
- Danh sách nhân vật: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Tên đệm trong “Dương Đình Thưởng”: hai bài báo nguồn chỉ chép tên “Dương Thưởng”, chưa nêu tên chữ hay tên đệm “Đình” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh, năm đỗ tú tài và ngày tháng năm mất cụ thể của Dương Thưởng tại nhà tù Lao Bảo đều chưa được ghi trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thứ bậc anh em giữa Dương Thưởng và Dương Thạc: nguồn chỉ gọi chung là “hai anh em Dương Thưởng và Dương Thạc” và nhắc tới một “người em út”, chưa nói rõ trong hai người ai là anh, ai là em [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí làng Trường An: bài báo năm 2016 ghi thuộc vùng lòng hồ Phú Ninh [2], còn bài chuyên khảo năm 2023 xác định thuộc xã Tam Xuân I cũ (chỉ có xã Trường Miên/Trường Cửu giáp phía nam mới nằm dưới lòng hồ Phú Ninh) [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Phú Bình, “Làng Trường An huyện Hà Đông xưa”, Báo Đà Nẵng, 11/6/2023, https://baodanang.vn/lang-truong-an-huyen-ha-dong-xua-3044627.html, truy cập 23/10/2026.
- Phú Bình, “Những người tiên phong của đất xưa”, Báo Đà Nẵng, 16/8/2016, https://baodanang.vn/nhung-nguoi-tien-phong-cua-dat-xua-3102783.html, truy cập 23/10/2026.