Khoai lang Trà Đóa gắn liền với vùng đất cát ven dòng sông Trường Giang ở thôn Trà Đóa, nay thuộc xã Thăng An (trước 7/2025: xã Bình Đào, huyện Thăng Bình) [1][2]. Thứ nông sản này đi vào văn hóa dân gian xứ Quảng qua câu ca “Quảng Nam có lụa Phú Bông / Có khoai Trà Đóa, có sông Thu Bồn” [2][3]. Củ khoai Trà Đóa từng có các giống như Vồ Điệp, Bông Giang, Vồ Hường [3], sau này có thêm giống Trùi Sa [2][3].
Vùng đất và tập quán canh tác
Đất trồng khoai Trà Đóa tập trung tại các xứ đồng Đồng Lành, Đồng Mùn, Kim Lệ thuộc thôn Trà Đóa và một phần thôn Vân Tiên [2]. Trước khi có nước từ hồ Phú Ninh, nguồn nước rỉ từ các động cát ven rừng là mạch tưới cho cánh đồng khoai Trà Đóa [2].
Khoai Trà Đóa chỉ canh tác 1 vụ trong năm sau khi thu hoạch lúa đông xuân [2]. Người dân làm đất trên nền đất rạ, bón lót bằng lá tre và rong vớt từ sông Trường Giang [2]. Người địa phương quan niệm “khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen”, nếu lấy giống tại chỗ trồng tiếp vụ sau thì củ sẽ bị chạ và không to [2]. Do đó, người làng chỉ một số ít hộ có đất cao không ngập lụt mới giữ giống, còn lại đến mùa phải ngược lên vùng tây huyện Thăng Bình cũ để mua ngọn về trồng [2].
Các giống khoai và sản vật mùa giáp hạt
Trong các giống khoai Trà Đóa, giống Vồ Điệp có thời gian sinh trưởng từ 4 – 5 tháng, củ đạt cân nặng từ 2 – 3 kg hoặc khoảng 1 kg, ruột màu vàng có mùi thơm, trồng trên đất sét pha và khi phơi khô để lâu không mốc [3]. Để trồng khoai Vồ Điệp, đất được vén cao hơn 80 cm, rộng 1 m và khoảng cách giữa hai hàng giâm khoảng 40 cm [3]. Theo lịch sử xã Bình Đào cũ, vào tháng 8/1963, người dân địa phương từng biếu Tổng thống Ngô Đình Diệm một củ khoai Vồ Điệp khi ông đến thăm vùng đất này [3].
Sau này, người dân chuyển sang trồng giống Trùi Sa có thời gian canh tác ngắn hơn, cho năng suất cao hơn và độ tinh bột tương đương giống Vồ Điệp [2][3]. Thời kỳ bao cấp, những củ khoai Trùi Sa to nặng gần 2 kg được người dân mang đi biếu sui gia ở miệt biển để đổi lấy cá thu [2]. Mùa thu hoạch vào tháng Bảy âm lịch, thương lái tập trung về các chợ Bến Đá, chợ Bà, chợ Được gom khoai đưa đi Hội An và Đà Nẵng [2]. Phần khoai còn lại được xắt khô trữ chum làm lương thực cho gia đình trong mùa giáp hạt [2].
Hiện trạng canh tác và nỗ lực bảo tồn
Năm 2010, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Thăng Bình cũ lập đề tài khoa học cấp huyện quy hoạch vùng sản xuất khoảng 50 ha tại làng Trà Đóa, nhưng đề án phải dừng lại vì thiếu kinh phí và không còn nguồn giống Vồ Điệp được lưu giữ [3].
Theo số liệu năm 2017, toàn thôn Vân Tiên có 117 hộ nhưng không còn hộ nào trồng giống Vồ Điệp, nông dân chuyển sang làm lúa nước hoặc trồng xen các giống khoai ngắn ngày [3]. Đến năm 2022, diện tích trồng khoai Trà Đóa chính vụ chỉ còn chưa đến 2 ha [2]. Để duy trì nông sản này, Hợp tác xã Nông nghiệp Bình Đào liên kết sản xuất các sản phẩm từ khoai lang Trà Đóa, cùng các nông sản như nếp Hương Lân Trường Giang, dầu mè đen và trưng bày tại cửa hàng OCOP ở tổ 5 thôn Trà Đóa, bên cạnh sản vật như nước mắm Cửa Khe [4]. Tại địa phương cũng có hợp tác xã chế biến củ khoai thành khoai măng, khoai lang sấy, khoai chà và bánh các loại [2].
Tra cứu liên quan
- Dòng sông và hồ nước: sông Trường Giang, sông Thu Bồn, hồ Phú Ninh
- Địa bàn hành chính: xã Thăng An
- Sản vật địa phương: nước mắm Cửa Khe
Điều còn chưa rõ
- Đặc tính đất trồng: theo [2], đất trồng khoai Trà Đóa là đất cát pha; theo [3], khoai được trồng trên đất sét pha [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Khả năng tìm lại nguồn giống Vồ Điệp: theo [2], thành viên hợp tác xã từng tìm kiếm giống gốc ở Tây Nguyên nhưng chưa có kết quả; theo [3], đề tài khoa học phục hồi năm 2010 đã dừng lại vì thiếu kinh phí và nguồn giống [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Diện tích trồng khoai Trà Đóa hiện nay: bài báo năm 2022 ghi nhận diện tích chính vụ còn chưa đến 2 ha [2], bài báo năm 2017 ghi nhận làng Trà Đóa đã chuyển sang làm lúa nước chủ động nước [3], chưa có số liệu thống kê mới hơn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Tuổi Trẻ Online, “Chuyện bên những dòng sông xứ Quảng – Kỳ 7: Từ làng khoai danh tiếng đến cánh đồng ngát hương”, 19/08/2024, https://tuoitre.vn/khoai-lang-tra-doa.html, truy cập 06/11/2026.
- Quốc Tuấn, “Hương làng trong vị khoai Trà Đỏa”, Báo Đà Nẵng, 07/05/2022, https://baodanang.vn/huong-lang-trong-vi-khoai-tra-doa-3060313.html, truy cập 06/11/2026.
- Báo điện tử Dân trí, “Quảng Nam: Trăn trở tìm giống gốc khoai lang Trà Đóa”, 28/04/2017, https://dansinh.dantri.com.vn/dien-dan-dan-sinh/quang-nam-tran-tro-tim-giong-goc-khoai-lang-tra-doa-20170428162101000.htm, truy cập 06/11/2026.
- Giang Biên – Minh Tân, “Cửa hàng OCOP Thăng Bình”, Báo Đà Nẵng, 31/01/2020, https://baodanang.vn/cua-hang-ocop-thang-binh-3025139.html, truy cập 06/11/2026.
