Khổng Miếu Tam Kỳ, tên chính thức là Văn thánh Khổng miếu, nằm trên đường Phan Bội Châu thuộc phường Bàn Thạch (trước 7/2025: phường Tân Thạnh, thành phố Tam Kỳ) [1][2][3]. Công trình được khởi dựng vào thời nhà Nguyễn để tôn vinh Nho học và khuyến khích truyền thống học tập của vùng đất Hà Đông xưa [1][2][3]. Cùng với văn thánh Thăng Bình và văn thánh miếu Cẩm Phô, đây là một trong những cơ sở thờ tự Nho giáo được lập ra ở các phủ, huyện của xứ Quảng thời xưa [1][2][3].
Lịch sử khởi dựng và các lần chuyển dịch
Theo các tài liệu ghi lại, công trình được khởi công xây dựng vào ngày 14/6 năm Canh Tý dưới triều vua Minh Mạng (tức năm 1840) tại xã Chiên Đàn, huyện Hà Đông, với tên gọi ban đầu là Văn miếu [1][2][3]. Sau đó, công trình hoàn thành và làm lễ khánh thành vào ngày 20/1 năm Tân Sửu (tức năm 1842) nhờ sự vận động đóng góp của quan viên, chức sắc và giới nhân sĩ trong huyện [1][2][3].
Qua các biến cố chiến sự và ảnh hưởng của thiên tai, cơ sở tại Chiên Đàn bị xuống cấp [1][3]. Năm 1963, các quan viên chức sắc địa phương tổ chức di dời Văn miếu về phía nam khoảng 2 km, đặt tại làng Mỹ Thạch thuộc xã Kỳ Hương, tỉnh Quảng Tín cũ (nay là phường Bàn Thạch) [1][2][3]. Công trình được xây lại trên khu đất rộng 6.200 m², hoàn thành vào năm 1970 với tên gọi Khổng miếu [1][2][3]. Sau năm 1975, di tích được thống nhất mang tên Văn thánh Khổng miếu [1][2][3]. Đến tháng 4/2007, Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng nơi này là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia [1][2][3].
Cấu trúc tổng thể và nghệ thuật chạm khắc
Khuôn viên di tích hiện nay bao gồm cổng tam quan, hồ bán nguyệt, khoảng sân rộng lát gạch, chính điện, hậu điện, tháp chuông, tháp trống, hai dãy nhà cầu và hai ngôi nhà cổ dân gian [1][3]. Cổng tam quan xây bằng gạch với bốn trụ biểu, trong đó hai trụ chính đắp hình hoa sen mô phỏng ngọn bút lông vươn lên nền trời và in bóng xuống mặt hồ nước phía trước [3]. Cây cầu đá gạch bắc qua hồ bán nguyệt dẫn vào khoảng sân rộng được lát gạch hình bàn cờ [3].
Chính điện là hạt nhân kiến trúc của quần thể, dựng theo kết cấu ba gian hai chái [1][3]. Bờ mái trang trí lưỡng long tranh châu và bốn góc uốn lượn hình mây cách điệu [1][3]. Hệ thống cột hiên và lan can bậc cấp trước chính điện đắp hình rồng cẩn sành sứ màu [1][3]. Bên trong điện, toàn bộ khung nhà làm bằng gỗ mít chạm trổ hoa văn [1][3]. Ban thờ đặt ở gian giữa tôn thờ Khổng Tử, các gian hai bên thờ các vị Tiên Triết, Tiền Hiền và Tiên Nho [1][2][3]. Trong quá khứ, tòa chính điện vừa là nơi tế lễ, vừa phục vụ hoạt động huấn đạo và giảng dạy [1][2][3].
Nằm hai bên chính điện là hai dãy nhà cầu lợp ngói âm dương có hàng cột gỗ kiền kiền, được phục dựng vào năm 2011 [1][3]. Hai ngôi nhà cổ dân gian ba gian hai chái kề hồ bán nguyệt cũng được phục dựng năm 2011 do các thợ mộc Hội An và thợ mộc Kim Bồng thực hiện các chi tiết đục chạm [1][3]. Nhà cổ được dùng làm nơi sắp đặt lễ vật trước các kỳ cúng tế, trưng bày hình ảnh về các tấm gương đỗ đạt xứ Hà Đông xưa, đồng thời làm điểm dừng chân cho khách chiêm bái [1][3].
Lễ hội và sinh hoạt văn hóa khuyến học
Hàng năm vào tháng Giêng âm lịch, Văn thánh Khổng miếu bước vào kỳ hội chính [1][2][3]. Vào dịp này, tại khuôn viên di tích diễn ra nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian như Đêm thơ Tết Nguyên tiêu, hô hát bài chòi, các ván cờ tướng, cờ người và trò chơi truyền thống [1][2][3].
Bên cạnh lễ hội đầu xuân, vào dịp tháng 7 âm lịch hàng năm, di tích là địa điểm tổ chức trao giải thưởng Phan Chu Trinh nhằm biểu dương, phát thưởng cho học sinh, sinh viên và các cá nhân có thành tích xuất sắc trong học tập, nghiên cứu [1][2][3].
Tra cứu liên quan
- Cùng hệ thống thờ phụng Nho giáo: văn thánh Thăng Bình, văn thánh miếu Cẩm Phô
- Nhân vật và địa phương: Phan Chu Trinh, Tam Kỳ, phường Bàn Thạch
Điều còn chưa rõ
- Cơ quan ban hành quyết định xếp hạng di tích quốc gia vào tháng 4/2007: Cổng thông tin phường Bàn Thạch ghi Bộ Văn hóa – Thông tin, trong khi Cổng thông tin thành phố và Báo điện tử VietnamPlus ghi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại cụ thể của các cấu kiện gỗ nguyên bản từ công trình năm 1840 được chuyển sang năm 1963 chưa được các nguồn nêu tỷ lệ chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Cổng thông tin điện tử phường Bàn Thạch, “Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Văn thánh Khổng miếu”, 01/07/2025, https://banthach.danang.gov.vn/tham-quan-du-lich/di-tich-kien-truc-nghe-thuat-quoc-gia-van-thanh-khong-mieu-312878, truy cập 23/10/2026.
- Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Văn thánh Khổng miếu”, 01/05/2026, https://cttdt.danangportal.gov.vn/vi/web/dng/w/van-thanh-khong-mieu, truy cập 23/10/2026.
- VietnamPlus, “Khám phá Văn Thánh – Khổng Miếu Đà Nẵng: Di sản đất học Quảng Nam”, 05/10/2026, https://www.vietnamplus.vn/ghe-tham-van-thanh-khong-mieu-kham-pha-di-san-dat-hoc-xu-quang-post1139655.vnp, truy cập 23/10/2026.
