Người Đà Nẵng gọi nơi này là “mả Tây” hay nghĩa trang Y Pha Nho (Y Pha Nho là cách phiên âm cũ của Tây Ban Nha). Đây là khu mộ của lính viễn chinh Pháp và Tây Ban Nha trong cuộc tấn công Đà Nẵng 1858–1860, nằm ở chân núi Mỏ Diều trên bán đảo Sơn Trà [1], gần cảng Tiên Sa [2].
Ai nằm ở đây
Ngày 1/9/1858, đoàn viễn chinh Pháp – Tây Ban Nha nổ súng vào Đà Nẵng [1]; người chỉ huy là đô đốc Charles Rigault de Genouilly [2]. Theo Lepetitjournal, nhiều người trong số họ không chết vì súng đạn mà vì khí hậu và bệnh: thương hàn, scorbut, tả, lỵ [2]. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn sách Lịch sử thành phố Đà Nẵng (NXB Đà Nẵng, 2001): từ 1 đến 20/6/1859, riêng dịch tả đã giết 200 lính Pháp; một tiểu đoàn tới ngày 29/4 thì đến 8/7 đã mất một phần ba quân số [1]. Tháng 2/1860, sau gần 19 tháng bế tắc ở mặt trận Sơn Trà, quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng [1].
Những gì còn lại
Theo bài báo năm 2008, nhà nguyện nằm trên một ngọn đồi, bề ngang không quá 3 m [1]. Trên cây thánh giá trắng ở mặt tiền có chữ “SPES UNICA”, lấy từ câu kinh La-tinh “O Crux, ave spes unica”; trên cửa vào có chữ “OSSUAIRE”, tức nhà hài cốt [1]. Bên trong chỉ có một bàn thờ Công giáo [1].
Tấm bia trên tường trái nhà nguyện ghi bằng tiếng Pháp: tưởng niệm các chiến binh Pháp và Tây Ban Nha của đoàn viễn chinh Rigault de Genouilly, chết trong các năm 1858, 1859, 1860 và được chôn tại đây [1]. Quanh nhà nguyện có 32 ngôi mộ [1]. Lepetitjournal năm 2024 ghi “khoảng ba mươi” ngôi mộ, trong đó có bia ghi tên “Don Juan Romani”, chết trận tháng 9/1858, và “Anton Labra”, đại úy công binh sinh ở Lille năm 1820, chết ở Đà Nẵng năm 1858 [2].
Hồ sơ năm 1921
Báo Pháp luật Việt Nam dẫn một hồ sơ ngày 25/5/1921 của Trường Viễn Đông Bác cổ đề nghị Toàn quyền Đông Dương cho tu sửa nghĩa địa [1]. Hồ sơ ghi: khoảng 1.500 hài cốt đã được khai quật, gom vào một hốc chung có dựng nhà thờ; nhà thờ khi ấy đã đổ nát; quanh đó có mộ một số sĩ quan Pháp và Tây Ban Nha, trong đó có mộ trung tá Dupré Déroulède, bị giết trên chiến hạm Némésis ngày 18/11/1859 [1].
Nghĩa trang Pháp hiếm hoi còn lại
Theo Lepetitjournal, sau thỏa thuận Pháp – Việt năm 1986, 27.000 hài cốt người Pháp ở Việt Nam được đưa về nghĩa trang quốc gia ở Fréjus; khu mộ ở Đà Nẵng là một trong số ít ngoại lệ [2]. Nhà nghiên cứu Thạch Phương nói với Báo Pháp luật Việt Nam rằng “mả Tây” ở Hà Nội và Quảng Ninh đều đã bị xóa, Đà Nẵng còn một nơi [1].
Điều còn chưa rõ
- Bia gốc trên tường, theo bản chép của Báo Pháp luật Việt Nam, ghi “Morts en 1848 – 59 – 60”, nhưng bản dịch đi kèm lại ghi 1858 [1]. Có thể là lỗi chép; cần xem tận nơi. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Số mộ: 32 (năm 2008) [1] hay “khoảng ba mươi” (năm 2024) [2]. Nghĩa trang có được xếp hạng di tích hay không, chúng tôi chưa tìm được văn bản. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Báo Pháp luật Việt Nam ghi quân Pháp rút tháng 2/1860 [1]; bài Đà Nẵng 1858–1860 dẫn các nguồn khác ghi cuối tháng 3/1860 (23/3/1860). [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Năm Sở Văn hóa – Thông tin tu sửa, bài báo không ghi [1]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Tên bia “Anton Labra” theo bản chép của Lepetitjournal [2]; chính tả gốc trên bia chưa kiểm. [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- “Nghìn xưa ngọn sóng”, Báo Pháp luật Việt Nam, 30/8/2008, https://baophapluat.vn/nghin-xua-ngon-song-post51253.html, truy cập 19/10/2026.
- “Le cimetière franco-espagnol de Danang : une curiosité, qui nous ramène au XIXe siècle et aux tout débuts de l’ère coloniale”, Lepetitjournal Hô Chi Minh Ville, 24/5/2024, https://lepetitjournal.com/ho-chi-minh/comprendre-vietnam/cimetiere-franco-espagnol-danang-ere-coloniale-385898, truy cập 19/10/2026.
