Trong nói lý, hát lý, người Cơ Tu mượn hình ảnh cây rừng, muông thú, hoa và tiếng chim để nói về con người, việc đời. Lối ứng khẩu ấy vừa truyền tải ý tứ, vừa đòi hỏi người nói tích lũy kinh nghiệm và học cách diễn giải [1].
Nói bằng hình ảnh
Theo nghệ nhân Y Kông, “lý” không nhất thiết là dùng triết lý để phân tích sự việc. Người nói có thể ví điều này để người nghe hiểu điều khác. Lối diễn đạt ấy khuyến khích người nghe tự nối hình ảnh với câu chuyện, rồi chia sẻ niềm vui hoặc nỗi buồn trong đời sống [1].
Muốn nói về một cô gái đẹp, nết na, siêng năng và hát hay, người Cơ Tu có thể gợi hoa thơm đang hé nở và tiếng chim trong buổi sớm. Khi nói về vẻ khỏe khoắn, rộng lớn của người con trai, hình ảnh cây lim, cây dổi, hổ rừng hay voi rừng được dùng làm liên tưởng [1].
Những hình ảnh ấy không chỉ để khen. Khi phê phán thói xấu cần sửa, người nói có thể nhắc cây trồng bị bệnh, mục nát hoặc con vật chết lâu ngày bốc mùi. Cách ví von chuyển lời chê thành một hình ảnh cụ thể, giúp người nghe nhận ra điều cần tránh [1].
Một lối nói cần học lâu dài
Nghệ nhân Y Kông cho biết mỗi cách nói lý có ý riêng; không phải ai cũng nói hay hoặc giải thích đúng nghĩa. Muốn đạt trình độ cao, người học cần khổ luyện, tích lũy trải nghiệm sống và tiếp nhận kinh nghiệm của thế hệ trước [1]. Điều này cho thấy nghệ thuật không chỉ dựa vào sự nhanh trí trong một cuộc đối đáp. Nó còn gắn với vốn hiểu biết chung của cộng đồng.
Báo Vietnam+ ghi nhận nghệ thuật này được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015 [1]. Bài báo đặt thực hành ấy trong không gian văn hóa Cơ Tu cùng kiến trúc Gươl, múa Tâng tung za zá và nghề dệt thổ cẩm [1].
Truyền dạy và duy trì
Thời điểm bài báo đăng, Đông Giang có sáu câu lạc bộ nói lý, hát lý với gần 200 thành viên. Các câu lạc bộ được nêu gồm những nhóm ở xã Ba, A Rooi, Sông Kôn, thị trấn Prao, xã Tư và Trường Trung học phổ thông Quang Trung [1]. Sông Kôn nay là một xã của Đà Nẵng; tên xã Ba trong bài báo cần đối chiếu địa giới hiện hành [1].
Các nghệ nhân Bling Bloó, Y Kông, A Rất Bưi, Ating Đhân, Đinh Văn Thép và Ploong Jưi được huy động truyền dạy cho người trẻ. Câu lạc bộ tổ chức sinh hoạt, học ý nghĩa và nguồn gốc của nghệ thuật này theo cách truyền thống [1]. Bài báo cũng cho biết một bộ phận thanh niên khi ấy chưa mặn mà với thực hành này [1].
Những biện pháp được nêu trong bài gồm vận động người am hiểu tiếp tục tham gia giảng dạy, mở rộng hoạt động vào trường trung học cơ sở và trung học phổ thông, đồng thời đưa loại hình này vào du lịch cộng đồng [1]. Cơ quan văn hóa địa phương khi đó còn xây dựng hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cho các nghệ nhân dân gian và già làng am hiểu [1]. Đây là thông tin về kế hoạch tại thời điểm bài báo, không xác nhận kết quả các đề xuất sau đó.
Tra cứu liên quan
- Không gian và cộng đồng: xã Đông Giang, xã Sông Kôn, Gươl Cơ Tu
- Văn hóa Cơ Tu: dệt thổ cẩm Cơ Tu, nhạc cụ Cơ Tu, điêu khắc gỗ Cơ Tu
Điều còn chưa rõ
- Bài báo mô tả các câu lạc bộ và đề án tại thời điểm tháng 1/2021; tình hình hoạt động hiện nay chưa được nguồn này cập nhật [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không nêu tên quyết định ghi danh di sản hoặc hồ sơ khoa học đi kèm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên xã Ba và các địa điểm sinh hoạt được ghi theo địa giới cũ; cần xác định đơn vị hiện nay trước khi ghi địa chỉ chi tiết [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- VietnamPlus, “Nói lý, hát lý – Di sản Văn hóa Phi vật thể độc đáo của người Cơ Tu”, 9/1/2021, https://www.vietnamplus.vn/noi-ly-hat-ly-di-san-van-hoa-phi-vat-the-doc-dao-cua-nguoi-co-tu-post688735.vnp, truy cập 23/10/2026.