Đài thờ Đồng Dương, ký hiệu BTC 168, là đài thờ bằng sa thạch có niên đại cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X, xuất xứ từ Phật viện Đồng Dương [1][2]. Hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và được công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 12/2018, trong đợt 7 [1][4].
Cấu tạo
Đài thờ được tìm thấy ở khu tháp chính phía tây của phật viện, nơi được cho là thờ bồ tát Lakshmindra Lokeshvara, vị thần chủ của Phật viện [1]. Theo bài của Báo Kiến Thức, Phật viện là một trung tâm Phật giáo ở đô thành Indrapura thời vương triều Indrapura [3].
Đài thờ gồm 24 khối đá ghép lại, tạo thành bốn bộ phận [1][2]. Dưới cùng là phần đế, tiếp đến là bệ thờ lớn có mặt bằng hình vuông [1][2]. Trên bệ thờ lớn là một bệ thờ nhỏ cũng hình vuông, và một bệ thờ cao hơn áp vào mặt sau của bệ thờ lớn [1][2].
Các cách giải thích cảnh chạm
Về nội dung các cảnh chạm, các nhà nghiên cứu có nhiều cách giải thích khác nhau [1]. Trong tài liệu công bố đầu tiên về đài thờ, Henri Parmentier chỉ miêu tả hình dáng, động tác của các nhân vật chạm trên thành bậc cấp và trên các pa-nô quanh bệ thờ lớn, không nêu ý nghĩa hình ảnh, không nói gì về sự tích đức Phật [1].
Trong “La Statuaire du Champa” (Nghệ thuật tạc tượng của Champa), xuất bản năm 1963, Jean Boisselier so sánh các hình ảnh trên đài thờ với các bức chạm nổi ở di tích Phật giáo Borobudur (Indonesia) và cho rằng nghệ nhân Champa đã chạm các cảnh theo chủ đề trong kinh, truyện về cuộc đời Đức Phật [1]. Ông chỉ ra ý nghĩa một số pa-nô: Hoàng hậu Maya sinh Thái tử Tất Đạt Đa ở vườn Lumbini (Lâm tỳ ni), Thái tử cắt tóc và thay y phục, người hầu Chandaka (Xa nặc) cùng ngựa Kanthaka (Kiền trắc) quay về kinh thành, đội quân và các con gái của Ma vương đến quấy rối quá trình tu tập của Đức Phật [1].
Trong sách “Phật viện Đồng Dương” xuất bản năm 2015, Ngô Văn Doanh giải thích ba mặt của đài thờ là ba giai đoạn cuộc đời Đức Phật [1].
Hai đài thờ trong khu đền chính
Bài của Báo Kiến Thức (2018) viết rằng cuộc khai quật của người Pháp đầu thế kỷ XX xác định ba nhóm kiến trúc trong khu đền chính của Phật viện [3]. Ở nhóm phía trước, gọi là Vihara (tu viện), tìm thấy đài thờ ký hiệu 22.25; phía trên đài thờ này có tượng Phật ký hiệu 13.5, ngồi trên ghế, hai chân buông thẳng xuống nền, kiểu ngồi được gọi là “kiểu ngồi châu Âu” [3]. Ở nhóm phía sau, các nhà khảo cổ tìm thấy những phiến đá của một đài thờ tương tự, ký hiệu 22.24, chạm cảnh sinh hoạt cung đình và một số trích đoạn cuộc đời Phật Thích ca [3]. Các nguồn đã dẫn không nói đài thờ BTC 168 ứng với ký hiệu nào trong hai ký hiệu này.
Phong cách Đồng Dương
Trang của Bảo tàng gọi đài thờ là bằng chứng vật chất cho giai đoạn phát triển của vương quốc Champa vào thế kỷ IX – X, khi Phật giáo thịnh hành nhất trong lịch sử vương quốc [1]. Đường nét điêu khắc và hoa văn trên đài thờ được xem là một yếu tố đặc trưng của phong cách nghệ thuật mà các nhà nghiên cứu đặt tên là phong cách Đồng Dương [1].
Theo Báo Kiến Thức, Đồng Dương đánh dấu sự thay đổi tín ngưỡng từ thờ thần Siva làm thần bảo hộ chính, như ở Mỹ Sơn, sang thờ các vị Phật và Bồ tát [3]. Tượng người trên các đài thờ và tượng ở Đồng Dương có nét cường điệu: đàn ông mặt gần như vuông, trán thấp, lông mày rậm giao nhau, miệng rộng, môi dày, ria mép rậm; phụ nữ gương mặt thô, ngực lớn [3]. Hoa văn trên tường tháp và cột trụ là những cành lá cách điệu xoắn xít, trông giống những con sâu (vermicule) [3].
Bảo vật quốc gia
Trong danh sách 22 hiện vật, nhóm hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia đợt 7 năm 2018, Đài thờ Đồng Dương đứng thứ 15 [4]. Bảo tàng Điêu khắc Chăm còn giữ tượng Bồ tát Tara, cũng xuất xứ Phật viện Đồng Dương, là bảo vật quốc gia từ ngày 1/10/2012 [2]. Danh sách các bảo vật khác ở thành phố xem tại bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng.
Tra cứu liên quan
- Nơi phát hiện: Phật viện Đồng Dương, xã Đồng Dương
- Cùng xuất xứ: tượng Bồ tát Tara
- Nơi lưu giữ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm, bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng
- Nhân vật, triều đại: Henri Parmentier, vương triều Indrapura
Điều còn chưa rõ
- Niên đại: trang của Bảo tàng và Báo SGGP ghi cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X [1][2], danh sách công nhận do Báo Văn Hóa đăng ghi thế kỷ IX – X [4] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Đài thờ BTC 168 ứng với đài thờ 22.25 hay 22.24 trong tài liệu khai quật [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số và ngày ký quyết định công nhận đợt 7 không có trong các nguồn đã dẫn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Cổng thông tin du lịch thành phố Đà Nẵng, “Đài thờ Đồng Dương (BTC 168)”, 02/07/2020, https://danangfantasticity.com/bao-tang-dieu-khac-cham-da-nang/dai-tho-dong-duong-btc-168, truy cập 04/11/2026.
- Báo Sài Gòn Giải Phóng, “9 bảo vật quốc gia được lưu giữ tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng”, 12/03/2024, https://www.sggp.org.vn/9-bao-vat-quoc-gia-duoc-luu-giu-tai-bao-tang-dieu-khac-cham-da-nang-post730374.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Kiến Thức, “Kiệt tác nghệ thuật của Phật viện lớn nhất vương quốc Chăm Pa”, 06/09/2018, https://kienthuc.net.vn/kho-tri-thuc/kiet-tac-nghe-thuat-cua-phat-vien-lon-nhat-vuong-quoc-cham-pa-1110421.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn Hóa, “Thủ tướng Chính phủ công nhận thêm 22 bảo vật quốc gia”, 26/12/2018, https://baovanhoa.vn/thu-tuong-chinh-phu-cong-nhan-them-22-bao-vat-quoc-gia-58523.html, truy cập 04/11/2026.