Sông Tranh là nhánh chính của sông Thu Bồn, bắt nguồn ở vùng chân núi Ngọc Linh, Nam Trà My (trước 7/2025: huyện Nam Trà My), nên vùng này được gọi là nơi đầu nguồn của Thu Bồn [1]. Cuối tháng 10/1961, bộ đội vượt sông Tranh tại bến đò Nà Ráy trong Chiến dịch Vượt sông Tranh giải phóng Tiên Lãnh – Tiên Ngọc [2].
Vùng đầu nguồn
Trong bút ký đăng Báo Đà Nẵng năm 2013, nhà văn Thanh Quế tả vùng đầu nguồn là núi rừng trùng điệp, nhiều vực thẳm, sông suối, giáp ranh ba tỉnh Kon Tum – Quảng Nam – Quảng Ngãi (theo địa giới khi đó) [1]. Đồng bào ở đây gồm người Ca Dong, Xê Đăng, Bh’noong [1].
Tác giả nhớ năm 1969 phải lội qua sông Tranh và suối Nước Ta khi cõng gạo; mùa nắng nước cạn, mùa mưa nước lớn, chảy xiết [1]. Đến lúc viết bài (2013), từ đường Nam Trà My rẽ về xã Trà Dơn (nay thuộc xã Trà Leng) đã có một cầu treo và một cầu bê tông bắc qua sông Tranh và suối Nước Ta [1].
Mật khu Đỗ Xá
Cũng theo bài năm 2013, cuối năm 1959 Khu ủy Khu 5 xây dựng vùng căn cứ ở đây gồm Tắc Pỏ – Nước Là – Ngọc La, còn gọi là Mật khu Đỗ Xá [1]. Tại đây Khu ủy triển khai Nghị quyết 15, chuyển phong trào từ đấu tranh chính trị lên đấu tranh vũ trang [1]. Bộ Tư lệnh Quân khu 5 được thành lập tại đây; năm 1963 lực lượng vũ trang ở căn cứ đánh lại cuộc càn quét có 3 sư đoàn tham gia [1]. Nơi này được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 2008 [1]. Xem thêm căn cứ Nước Là.
Chiến dịch Vượt sông Tranh năm 1961
Theo tư liệu lịch sử địa phương được Báo Đà Nẵng dẫn năm 2026, ngày 27/10/1961, Đại đội H21 của Tỉnh đội Quảng Nam tổ chức lễ xuất quân tại Khu căn cứ Nước Oa (nay thuộc xã Trà Tân) [2]. Đêm 27 rạng sáng 28/10, đại đội tiến về bờ tây sông Tranh, phối hợp với Đội công tác Tiên Lãnh [2].
Lúc 19 giờ ngày 29/10/1961, tại bến đò Nà Ráy (khu Vườn Du), 5 chiếc thuyền do người dân địa phương dẫn đưa bộ đội vượt sông trong mưa lớn, nước chảy xiết [2]. Tiên Lãnh được giải phóng ngày 31/10/1961, Tiên Ngọc ngày 2/11/1961 [2]. Hai xã Tiên Lãnh, Tiên Ngọc (trước 7/2025: huyện Tiên Phước) nay thuộc xã Lãnh Ngọc.
Bến Nà Ráy và nhân chứng
Năm 2021, dịp kỷ niệm 60 năm chiến dịch, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Tiên Phước Phùng Văn Huy kể bến Nà Ráy xưa là bãi cồn lau sậy, nay đã chìm trong lòng hồ chứa thủy điện; khu Vườn Du, nơi giấu quân, cũng bị ngập một phần [3]. Cùng bài, tác giả Nguyễn Điện Nam cho biết Đại tá Quách Tử Hấp và Đại tá Trần Kim Anh đã mất; lễ kỷ niệm năm ấy còn có cô lái đò Trịnh Thị Kim Lan (cô Ba Sừng), khi đó 80 tuổi, cùng các ông Phạm Hồng Thái, Phùng Dương [3].
Sáng 27/10/2026, xã Lãnh Ngọc tổ chức gặp mặt kỷ niệm 65 năm chiến dịch, trao 45 suất quà cho thân nhân người tham gia chiến dịch và 50 triệu đồng hỗ trợ sửa nhà cho một thân nhân ở thôn Sông Tranh [2].
Tra cứu liên quan
- Sông: sông Thu Bồn, Thủy điện Sông Tranh 2, cá niên sông Tranh
- Di tích: căn cứ Nước Là, khu di tích Nước Oa
- Địa bàn: xã Lãnh Ngọc, xã Trà Tân, xã Trà Leng
Điều còn chưa rõ
- Chiều dài, lưu vực và các xã mà sông Tranh chảy qua không có trong các nguồn đã dùng [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài năm 2021 cho biết trước đó chưa ai hiệu đính chính xác ngày giải phóng Lãnh – Ngọc [3]; các ngày 31/10 và 2/11/1961 ở trên theo tư liệu địa phương dẫn năm 2026 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên người: theo bài năm 2021, có 4 cuốn sử ghi sai họ Trần Kim Anh thành Huỳnh Kim Anh, và một số bài nghiên cứu ghi cô Ba Sừng là Trần Thị Ngọc Lan [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không nêu tên hồ thủy điện đã làm ngập bến Nà Ráy [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Nơi đầu nguồn sông Thu Bồn”, 15/05/2013, https://baodanang.vn/noi-dau-nguon-song-thu-bon-3123845.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Xã Lãnh Ngọc kỷ niệm 65 năm Chiến dịch Vượt sông Tranh giải phóng Tiên Lãnh – Tiên Ngọc”, 27/10/2026, https://baodanang.vn/xa-lanh-ngoc-ky-niem-65-nam-chien-dich-vuot-song-tranh-giai-phong-tien-lanh-tien-ngoc-3356596.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Dòng sông trong sương”, 31/10/2021, https://baodanang.vn/dong-song-trong-suong-3040769.html, truy cập 04/11/2026.
