Lăng Vĩnh Diễn ở làng Chiêm Sơn (trước 7/2025: xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên), nay thuộc xã Duy Xuyên, là nơi an táng thi hài của Hiếu Văn hoàng hậu, phu nhân chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên [1]. Cùng với lăng Vĩnh Diên của Hiếu Chiêu hoàng hậu (xem thêm lăng bà Đoàn Quý Phi), vùng đất Chiêm Sơn là nơi lưu giữ dấu tích lăng mộ của hai vị hoàng hậu đầu thời chúa Nguyễn [1]. Năm 1806, vua Gia Long chính thức ban định tên gọi lăng Vĩnh Diễn và thiết lập quy chế bảo vệ, tế tự cấp triều đình [1].
Hiếu Văn hoàng hậu và việc lập lăng
Theo nguồn 1, đất Quảng Nam là nơi gìn giữ phần mộ của nhiều nhân vật quan trọng thuộc gia tộc chúa Nguyễn, trong đó có lăng mộ Nguyễn Phúc Kỳ và hai lăng hoàng hậu Vĩnh Diễn, Vĩnh Diên [1]. Hiếu Văn hoàng hậu (1578 – 1630) là vợ của chúa Nguyễn Phúc Nguyên [1]. Nguồn 1 chép bà là trưởng nữ của Khiêm vương Mạc Kính Điển thuộc hoàng tộc nhà Mạc [1]. Sau khi Mạc Kính Điển bị nhà Lê diệt, bà theo người chú là Mạc Cảnh Huống vào đất Thuận Hóa, náu thân ở chùa Lam Sơn và đăng ký vào danh bộ Quảng Trị [1]. Người thím dâu là Nguyễn Thị Ngọc Dương (vợ Mạc Cảnh Huống, đồng thời là dì của chúa Nguyễn Phúc Nguyên) đã đưa bà vào cung [1]. Chúa Nguyễn Phúc Nguyên thương yêu, đưa bà lên địa vị vương phi và cho đổi sang họ Nguyễn với tục danh là Nguyễn Thị Giai [1]. Sau khi mất, bà được truy tặng Doanh Cơ với tên thụy Nhã Tiết; đến thời vua Gia Long, triều đình sắc phong là Huy Cung Từ thân An thục Thuận trang Hiếu Văn hoàng hậu [1]. Nguồn 2 ghi lăng Vĩnh Diễn là lăng Nguyễn thị, vợ Nguyễn Phúc Nguyên ở xã Chiêm Sơn, huyện Duy Xuyên cũ [2]. Năm 1806, vua Gia Long chính thức đặt tên cho nơi an táng của bà là lăng Vĩnh Diễn [1].
Quy mô xây dựng theo Hội điển sự lệ
Quy cách kiến trúc của lăng Vĩnh Diễn được ghi chép trong sách “Hội điển sự lệ” [1]. Theo tài liệu này, công trình gồm hai lớp tường thành [1]:
- Lớp thành ngoài: xây bằng gạch, có chiều cao 5 thước 3 tấc, chu vi vòng ngoài đạt 40 trượng, mặt trước trổ một cửa ra vào [1].
- Lớp thành trong (bảo thành): có chiều cao 3 thước 5 tấc và chu vi 16 trượng 6 thước [1].
Quy cách này được ghi chép song song với lăng Vĩnh Diên gần đó [1]. Vào thời vua Minh Mạng, triều đình ban lệnh chọn một khu đất khô ráo nằm ở khoảng giữa hai khu lăng để dựng chùa Vĩnh An [1]. Ngôi chùa này bố trí gian chính giữa thờ Phật, hai gian hai bên dùng để thờ thần vị của Hiếu Văn hoàng hậu và Hiếu Chiêu hoàng hậu [1].
Chế độ canh phòng và tu bổ thời Gia Long
Ngay sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã thiết lập bộ máy canh gác cho hai khu lăng hoàng hậu tại Quảng Nam [1]. Vào năm Gia Long thứ nhất (1802), triều đình cử viên quan Nguyễn Viết Huệ làm Đội trưởng canh giữ hai lăng [1]. Năm Gia Long thứ 2, nhà vua cấp 5 mẫu tự điền (đất hương hỏa) để phục vụ việc cúng tế [1]. Đến sáu năm sau mốc này, vua Gia Long lấy dân Quảng Nam lập thành hai đội giữ lăng, mỗi đội gồm 30 người [1].
Năm 1813, vua Gia Long thực hiện chuyến tuần du đến đất Quảng Nam và phái quan chức đến hành lễ tại hai khu lăng [1]. Năm 1814, nhà vua quyết định cho tu sửa lại hai lăng [1]. Công việc tu bổ được giao trực tiếp cho Tham tri Bộ Lễ Trần Công Tĩnh cùng quan Lưu thủ Quảng Nam là Nguyễn Cửu Khoáng trông coi [1]. Những dân phu được huy động làm việc tại đây được triều đình cấp phát thù lao hằng tháng, mỗi người nhận một phương gạo cùng hai quan tiền [1].
Lệ cúng tế, chúc văn và mốc cấm thời vua Minh Mạng
Dưới thời vua Minh Mạng, quy định thờ phụng và bảo vệ lăng Vĩnh Diễn tiếp tục được bổ sung chặt chẽ [1][2]. Năm Minh Mạng thứ nhất (1820), triều đình định ra lệ hằng năm quan chức đứng đầu tỉnh Quảng Nam phải thay vua thân hành đến làm lễ yết cáo và đọc chúc văn tại lăng Vĩnh Diễn và lăng Vĩnh Diên [1]. Nhà vua cũng ban cấp cho chùa Vĩnh An 4 mẫu ruộng hương hỏa để lo việc thờ cúng [1].
Đến năm 1832, vua Minh Mạng ban hành quy định vào mỗi tiết Thanh minh, một quan chức triều đình thuộc dòng tôn thất sẽ thay mặt vua mang lễ vật đến Quảng Nam, hợp cùng quan đầu tỉnh sắm thêm cỗ bàn lợn xôi đến hai lăng dâng lễ [1]. Vào năm 1833, Thự Thống chế Tôn Thất Bằng được cử lãnh mệnh vua đến làm lễ tại hai lăng, từ đó việc này trở thành lệ thường [1]. Lo ngại đường sá xa cách khiến việc tế tự không được chu tất, vua Minh Mạng nhắc nhở quan trấn hằng năm vào tiết Thanh minh phải đích thân xem xét lễ phẩm, cỗ bàn cốt cho phong hậu sạch sẽ [2].
Quy trình soạn thảo và cung nghinh chúc văn tế lễ tại lăng được quy định nghiêm cẩn [1]. Người viết chúc văn phải là người viết chữ thật tốt và phải viết rõ ràng [1]. Khoảng trống để điền tên vua là người chủ tế trên chúc văn phải do quan đầu tỉnh sau khi tắm gội sạch sẽ, khăn áo chỉnh tề kính cẩn điền vào [1]. Sau đó, chúc văn được đặt lên long tháp rồi rước đến lăng để cử hành nghi thức [1].
Về việc bảo vệ địa giới, vua Minh Mạng ra lệnh dựng các cột gỗ sơn đỏ tại vị trí cách bốn phía bên ngoài bảo thành 40 thước để làm mốc cấm [1]. Trên cột mốc ghi rõ phạm vi đất cấm, dân chúng không được vào trồng trọt hay hái củi [1]. Sau đó, triều đình tiếp tục lệnh sửa lại cột nêu gỗ ghi rõ những điều răn cấm nhằm ngăn chặn việc lấn phạm đất lăng [1][2].
Về ngày giỗ, sách “Hội điển sự lệ” ghi nhận ngày lễ giỗ tại lăng Vĩnh Diễn diễn ra vào ngày 17 tháng 5 âm lịch [1]. Vào ngày giỗ này, công đường trong tỉnh không được xét xử các vụ án hình sự và người dân bị nghiêm cấm việc sát sinh để tỏ lòng tôn kính đối với hoàng hậu [1].
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: chùa Vĩnh An (chùa Vua) ở Chiêm Sơn.
- Địa danh hành chính: xã Duy Xuyên, bảng tra phường xã Đà Nẵng, quận huyện cũ thuộc phường xã nào
- Nhân vật và lăng mộ liên quan: lăng bà Đoàn Quý Phi, lăng mộ Nguyễn Phúc Kỳ
- Lịch sử và di tích khu vực: sông Thu Bồn, thánh địa Mỹ Sơn
Điều còn chưa rõ
- Tên khai sinh của bà: nguồn 1 chỉ ghi tục danh sau khi đổi họ là Nguyễn Thị Giai, nguồn 2 gọi là “lăng Nguyễn thị”; cách gọi Mạc Thị Giai thường gặp ở nơi khác chưa thấy trong hai nguồn này [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hiện trạng bảo tồn và quy mô thực tế còn lại của lăng Vĩnh Diễn cũng như chùa Vĩnh An ở thời điểm hiện tại: hai nguồn tham khảo chưa cung cấp số liệu khảo sát thực địa gần đây [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng xếp hạng di tích lịch sử đối với lăng Vĩnh Diễn: hai nguồn tài liệu đều không đề cập quyết định xếp hạng di tích [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Chuyện hai lăng hoàng hậu ở Quảng Nam”, 20/08/2023, https://baodanang.vn/chuyen-hai-lang-hoang-hau-o-quang-nam-3044612.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quảng Nam, “Vua Minh Mạng với cổ tích Quảng Nam”, 18/06/2023, https://baodanang.vn/vua-minh-mang-voi-co-tich-quang-nam-3044625.html, truy cập 23/10/2026.