Bia đá tại các di tích Nho học xứ Quảng lưu lại những trang sử cụ thể về việc học hành và thi cử thời phong kiến [1]. Nguồn sử liệu khắc trên đá này bổ sung nhiều chi tiết về đội ngũ trí thức, các khoa thi và sinh hoạt của giới nho sĩ địa phương [1].
Khởi đầu khoa cử thời Lê và chúa Nguyễn
Theo Báo Quảng Nam, việc học hành và thi cử của sĩ tử vùng đất này được khởi đầu từ năm Hồng Đức 19 (năm 1488) khi vua Lê Thánh Tông ra sắc dụ cho Tham chính Phạm Bá Tông chăm lo việc học [1]. Đến thời các chúa Nguyễn, chúa Nguyễn Phúc Nguyên mở khoa thi Nhiêu học và Hoa văn đầu tiên cho hai xứ Thuận Quảng vào năm 1632 [1].
Sang triều Nguyễn, do vị trí gần kinh kỳ Phú Xuân, sĩ tử Quảng Nam có điều kiện ra Huế dự các kỳ thi, số người đỗ đạt gia tăng [1]. Vua Thành Thái từng khen ngợi vùng đất này là nơi “Ngũ phụng tề phi” [1].
Hệ thống văn miếu, văn từ và hội Tư văn
Dưới thời phong kiến, các làng xã và địa phương có người đỗ đạt thường lập hội Tư văn, dựng văn miếu, văn từ hoặc văn chỉ làm nơi tế tự Nho học và sinh hoạt chữ nghĩa [1]. Thời Nguyễn, ngoài văn miếu trung ương ở kinh đô, mỗi tỉnh có một văn miếu hàng tỉnh và các di tích Nho học ở cấp huyện [1].
Theo tư liệu của Dương Văn Út được bài báo dẫn lại, đến thế kỷ XIX đất Quảng có 5 khu văn miếu lớn [1]: – Văn Thánh miếu Cẩm Phô (Hội An, đầu thế kỷ XIX) [1]. – Văn miếu Chiên Đàn, còn gọi là Khổng miếu (Tam Kỳ, năm 1840) [1]. – Văn miếu Hàng huyện (Duy Xuyên, trong giai đoạn 1850 – 1860) [1]. – Văn Thánh Thăng Bình, tên cũ là văn miếu Hà Lam (huyện Thăng Bình, năm 1856) [1]. – Cồn Văn miếu (Đại Lộc, cuối thế kỷ XIX) [1].
Ngoài ra còn có 3 cơ sở Nho học khác gồm Văn từ phủ Điện Bàn, Văn miếu Hội An và Văn chỉ Minh Hương [1]. Không chỉ văn miếu thuần túy mà các văn bia tại đình, chùa, miếu mộ cũng ghi chép việc học, như bia Mộ chí Lê công ở Cẩm Phô hay văn bia văn thánh xã Minh Hương [1]. Tại đình tiền hiền Minh Hương còn có 2 văn bia do Đặng Huy Trứ soạn năm Tự Đức thứ 28 (năm 1875), ghi chép về hoạt động của Hội Minh Văn quy tụ các nho sĩ có khoa bảng và chức vị [1].
Những văn bia ghi danh người đỗ đạt
Trong hệ thống di tích Nho học địa phương còn lưu lại ít nhất 15 văn bia ghi chép truyền thống khoa bảng [1]. Trong số đó, văn bia Trùng tu văn chỉ bi ký khắc tên 80 vị từ học sinh đến tiến sĩ [1].
Văn bia Kiến học từ bi ghi nhận danh sách các viên quan và người có khoa vị trong hội tham gia cúng tiền, cúng đất [1]. Trong đó gồm 3 tiến sĩ (Phạm Phú Thứ, Nguyễn Tường Phổ và một vị khuyết danh), 4 phó bảng (Hoàng Diệu, Phạm Hữu Nghi, Nguyễn Tường Vĩnh, Nguyễn Duy Tự), 2 võ tiến sĩ cùng 36 cử nhân [1].
Văn bia Văn từ lưu danh nhiều vị đỗ đạt như Phạm Liệu, Phạm Tuấn, Phan Trân, Ngô Chuân, Trương Đồng Hiệp, Phạm Huy, Hoàng Luyện, Ngô Lương Hàn, Trà Quý Trừng, Ông Thọ Bình, Phan Quỳ, Trần Quy, Nguyễn Thúc Đạm và Lương Thúc Kỳ [1]. Riêng tại văn thánh huyện Lễ Dương (vùng đất Thăng Bình), 7 tấm bia đá khắc ghi 164 người đỗ đạt các học vị qua 183 lượt người [1].
Kẻ sĩ tham gia soạn và khắc bia
Nhiều văn bia Nho học ghi lại họ tên và chức tước của người soạn văn bia [1]. Những người này gồm cử nhân bổ thụ Bàn Xuyên huyện Tri huyện Kim Giang Tỉnh Trai Hoàng thị, Tăng Kim Luyện, Mẫn Trai Ngô Đình Dần, tú tài Hồ Thăng Doanh, Quảng Nam Tuần phiên Hải pha Trần Văn Thống, Binh bộ Lang trung Nguyễn Công Ban, Trương Chính Hộc, Hải phòng Phó sứ Đặng Văn, phó bảng Nguyễn Tử Tu, Phạm Như Xương, tú tài Nguyễn Tải, Quảng Xuyên tú tài Võ Tử Văn Phù và Cổ Trai tú tài Lê Hi Cao [1]. Văn bia cũng nhắc tên các nhân vật như Trương Hoài Đỉnh và Trương Chí Thi [1].
Theo tác giả bài báo, danh tính kẻ sĩ trên các văn bia là nguồn tư liệu để xây dựng bộ từ điển nhân vật khoa cử địa phương, bởi nhiều vị chưa xuất hiện trong các bộ từ điển nhân vật lịch sử đã xuất bản [1].
Tra cứu liên quan
- Khoa cử địa phương: khoa bảng Điện Bàn, bia tiến sĩ họ Nguyễn
- Di tích Nho học: Văn Thánh miếu Cẩm Phô, Văn Thánh Thăng Bình, văn chỉ La Châu
- Nhân vật trên văn bia: Phạm Phú Thứ, Hoàng Diệu
Điều còn chưa rõ
- Danh tính đầy đủ của vị tiến sĩ khuyết danh được ghi trên văn bia Kiến học từ bi bài báo chưa xác định rõ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Họ tên đầy đủ của vị quan soạn bia mang hiệu Tỉnh Trai Hoàng thị chưa thấy tư liệu giải thích [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vị trí lưu giữ cụ thể trên thực địa hiện nay của văn bia Trùng tu văn chỉ bi ký và Kiến học từ bi chưa được nêu chi tiết trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Sử đá về giáo dục khoa cử ở Quảng Nam”, 22/11/2015, https://baodanang.vn/su-da-ve-giao-duc-khoa-cu-o-quang-nam-3107785.html, truy cập 24/10/2026.
