Trong văn nói thường ngày, người dân xứ Quảng sử dụng một hệ thống thành ngữ riêng biệt như một thói quen giao tiếp [1]. Hệ thống này dùng để đưa ra các nhận định kinh nghiệm hoặc phê phán những biểu hiện không vừa mắt [1]. Theo tác giả Vũ Đức Sao Biển, các câu nói dân gian này phản ánh rõ nét tính cách ưa trào phúng và cách lập luận của cư dân địa phương [1].
Tính trào phúng và cách diễn đạt dân gian
Theo tác giả Vũ Đức Sao Biển, người Quảng Nam vốn tính ưa trào phúng, hài hước nên các câu thành ngữ cũng phong phú tính trào phúng và hài hước [1]. Để làm nổi bật hai tính chất đó, nhiều câu thành ngữ thường mượn hình ảnh của bộ sinh dục nam và nữ cùng những yếu tố dung tục khác [1]. Tác giả lý giải điều này dễ hiểu vì trên một nghìn năm trước, hai biểu tượng sinh dục linga của nam và yoni của nữ đã có trên khu đền tháp Mỹ Sơn của đất Duy Xuyên [1].
Tác giả nhận định dù ngôn ngữ có tự nhiên chủ nghĩa, tình ý của các câu thành ngữ Quảng Nam lại rất trong sáng và chủ yếu nhằm gây cười chứ không kích thích bản năng thấp hèn [1]. Người nói sử dụng những câu từ đó như một phương tiện diễn đạt để người khác hiểu rõ ý mình định nói [1]. Theo tác giả, nụ cười trong ca dao, tục ngữ, thành ngữ và truyện cười dân gian Việt Nam nói chung thường xây dựng trên những yếu tố tính dục [1].
Thành ngữ gắn với tính hay cãi và phê phán
Tác giả Vũ Đức Sao Biển, người từng viết cuốn sách “Quảng Nam hay cãi”, nhận định người Quảng Nam không chỉ hay cãi mà cách cãi của họ cũng rất hay và khá trí tuệ [1]. Biểu hiện của tính hay cãi và tính cãi hay đó là những câu thành ngữ mang hàm ý phê phán hoặc chống đối, có cách gieo vần ở giữa câu (yêu vận – vần lưng) đặc biệt [1]:
- “Đít chưa chấm đất, miệng đánh hất lên trời”: Phê bình người quá mau miệng, chưa kịp ngồi xuống đã nói ngay, chưa kịp nghe kỹ vấn đề đã vội vã tham gia tranh cãi [1].
- “Cái đít ở Câu Lâu, cái đầu ở Nam Phước”: Phê bình người nghĩ ngợi lung tung, chưa làm xong việc này đã nghĩ đến chuyện làm việc khác [1]. Nguồn giải thích sự đối lập này dựa vào địa lý thực tế: đầu cầu Câu Lâu phía bắc thuộc huyện Điện Bàn, còn ngã ba Nam Phước phía nam thuộc huyện Duy Xuyên [1].
Ở hai câu trên, sự đối lập đít – miệng và đít – đầu được sử dụng để làm nổi bật các yếu tố mâu thuẫn, từ đó hàm ý phê phán nằm trong chính yếu tố mâu thuẫn ấy [1].
Những câu ví von nhận định đời sống
Nhiều câu thành ngữ tự bản chất chỉ dừng lại ở mức mô tả sự kiện hoặc đưa ra nhận định kinh nghiệm [1]:
- “Trắng non non như con ông Cửu Triều”: Người vùng đông Duy Xuyên dùng câu này khi nhận định về một người có nước da trắng; theo tác giả, ông Cửu Triều hình như là một bậc trưởng thượng cố cựu tại địa phương [1].
- “Giàu như ông Quản Nghi”: Người vùng tây Duy Xuyên dùng để chỉ người có sự giàu sang [1]. Tác giả cho biết ông Quản Nghi là người trên kẻ trước của nhà thơ Bùi Giáng ở làng Thanh Châu, Duy Xuyên; thân sinh của nhà thơ là cụ Bùi Thuyên cũng là một người giàu [1].
- “Lâu lâu giữ trâu một bữa”: Nhận định về người ít khi chịu làm việc vất vả [1]. Tác giả giải thích “giữ trâu” ở đây mang nghĩa bóng, chỉ những công việc nặng nề, không thuận tay nhưng phải làm để đáp ứng đòi hỏi của hoàn cảnh [1].
- “Coi đồng tiền như cái bánh xe”: Dùng khi nói về người quá chú trọng chuyện tiền bạc [1].
- “Miệng trơn như mỡ”: Dùng để chỉ người nói nhiều, nói xuôi hay ngược đều được [1].
- “Cám treo để heo nhịn đói”: Dùng để chỉ người có đồ tốt hoặc có tiền của mà không biết đem ra xài [1].
Tra cứu liên quan
- Ngôn ngữ và văn chương: tiếng Quảng, đường non trong ca dao xứ Quảng, câu đối về thầy thuốc xứ Quảng.
- Địa danh và nhân vật: thánh địa Mỹ Sơn, nhà thơ Bùi Giáng.
Điều còn chưa rõ
- Nhân thân cụ thể của ông Cửu Triều ở vùng đông Duy Xuyên; tác giả bài báo chỉ ghi nhận qua lời truyền tụng dân gian mà chưa rõ lai lịch [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nội dung các phần tiếp theo của loạt bài; cuối bài viết có ghi chú “Còn nữa” nhưng nguồn lưu trữ chưa cung cấp các kỳ sau [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Thành ngữ Quảng Nam”, 12/01/2015, https://baodanang.vn/thanh-ngu-quang-nam-3029191.html, truy cập 24/10/2026.
