Vì hai chữ “cóc” và “cốc” phát âm tương tự nhau, nhiều người lầm tưởng cây cóc và cây cốc là một [1]. Theo một bài giải đáp trên Báo Đà Nẵng năm 2021, đây là hai loài hoàn toàn khác nhau: cây cóc là cây ăn trái, còn cây cốc là loài cây gỗ lớn mà người Quảng Nam gọi là cây cốc hay cây cốc dù [1]. Tên loài cây này còn lưu trong địa danh Gò Cốc ở xã Hòa Vang và chợ Cây Cốc ở Tiên Phước [1].
Phân biệt cây cóc và cây cốc
Theo kỹ sư Nguyễn Kim, nguyên Phó Giám đốc Công ty Công viên – Cây xanh Đà Nẵng, tên một loài cây được xác định qua ba tiêu chí: tên địa phương, tên thương mại và tên khoa học, trong đó tên khoa học là chính xác nhất [1].
- Cây cóc, còn gọi là cóc Thái, là cây ăn trái miền nhiệt đới cao 1,5 – 2 m, cùng họ với xoài, tên khoa học *Spondias mombin*, họ Anacardiaceae, có nguồn gốc từ Trung Mỹ [1]. Trái cóc màu xanh lục, vỏ dày nhưng mềm, vị chua và giòn, ăn sống hoặc đem muối; cóc là một trong ba thành phần của món “cóc ổi mía ghim” một thời phổ biến ở Nam Bộ [1].
- Cây cốc, theo Từ điển cây thuốc Việt Nam của Võ Văn Chi, còn gọi là cây cầy hay cây kơ-nia, tên khoa học *Irvingia malayana*, họ Cầy (Irvingiaceae); đây là loài cây gỗ lớn, cao đến 15 – 30 m [1].
Cây cốc trong đời sống người Quảng
Bài giải đáp dẫn lại lời kỹ sư Nguyễn Kim trong bài “Làm nên ký ức” đăng trên Đà Nẵng cuối tuần số ra ngày 13/3/2016: người Kinh gọi kơ-nia là cây cầy, Quảng Nam gọi là cây cốc hay cây cốc dù [1]. Đồng bào dân tộc thiểu số coi cây này là nơi trú ngụ của thần thánh và vong linh người đã khuất nên ít khi chặt phá; người Kinh cũng chừa lại cây làm bóng mát, theo ông, không phải vì lý do tâm linh mà vì gỗ cứng như đá, đốn hạ chỉ phí công [1].
Vỏ cây và vỏ rễ cây cốc được dùng làm thuốc chữa no hơi, đầy bụng, trừ sốt rét rừng, chói nước [1]. Người Quảng Nam xưa dùng gỗ cốc để đóng cối xay lúa [1]. Khi trái cốc chín rụng, người ta đem chôn dưới đất cho tróc hết phần vỏ, lấy hạt rửa sạch, phơi khô để dành, khi ăn thì lấy rựa chẻ ra [1]. Vùng Hòa Tiến có câu ca “La Bông ăn cốc cộc tay / Yến Nê ăn bứa nằm ngay cổ cò”, nói cái khó khi ăn hạt cốc: hạt khô rất cứng, chẻ ra dễ đứt tay [1]. La Bông và Yến Nê là hai thôn của xã Hòa Tiến (trước 7/2025: huyện Hòa Vang), nay thuộc xã Hòa Tiến [1].
Gò Cốc và các địa danh Cây Cốc
Theo bài báo năm 2016 được dẫn lại, phía trên Nghĩa trang Liệt sĩ xã Hòa Phong (trước 7/2025: xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang), nay thuộc xã Hòa Vang, từng có nguyên một gò toàn cây cốc nên dân gian gọi là Gò Cốc [1]. Những năm 1960, người Mỹ dùng máy cơ giới chặt phá cốc ở đây để làm nơi đóng quân và trụ sở quận Hiếu Đức; quận này gồm một số xã miền núi của huyện Hòa Vang và các huyện Đông Giang, Tây Giang ngày nay (theo cách gọi của bài báo) [1]. Bài viết ghi tên Gò Cốc vẫn còn, nhưng số cây cốc còn lại chưa tới 10 [1].
Trên đất Quảng Nam cũ có nhiều địa danh mang tên Cây Cốc, được biết đến nhiều nhất là chợ Cây Cốc ở xã Tiên Thọ (trước 7/2025: huyện Tiên Phước), nay thuộc xã Tiên Phước [1]. “Địa điểm diễn ra cuộc đấu tranh Cây Cốc năm 1954” được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia vào tháng 9/2019, ghi dấu sự kiện hơn 330 đồng bào, chiến sĩ ngã xuống khi bị quân Pháp đàn áp (xem cuộc đấu tranh Cây Cốc 1954) [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn: xã Hòa Vang, xã Hòa Tiến, xã Tiên Phước
- Liên quan: cối xay lúa xứ Quảng, cuộc đấu tranh Cây Cốc 1954
Điều còn chưa rõ
- Tình trạng sinh trưởng chính xác và biện pháp khoanh vùng bảo vệ đối với những cây cốc cổ thụ còn lại trên Gò Cốc sau năm 2016 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại cụ thể của các cây cốc cổ thụ còn tồn tại ở khu vực xã Hòa Phong cũ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Cây cóc và cây cốc”, 13/06/2021, https://baodanang.vn/cay-coc-va-cay-coc-3233554.html, truy cập 24/10/2026.
