Địa bạ xứ Quảng là tập hợp các sổ sách đo đạc và thống kê ruộng đất của vùng đất này trong quá khứ [1]. Các tập sổ ghi lại diện tích, tứ cận đất công tư cùng hệ thống địa danh cổ từ đồng bằng duyên hải đến vùng núi trung du [1]. Hiện nay, nhiều tập địa bạ đang đứng trước nguy cơ hư hại do điều kiện bảo quản và tốc độ đô thị hóa [1].
Nguồn gốc và các thời kỳ lập sổ
Theo bài viết của tác giả Ngô Tường Vân trên Báo Đà Nẵng, thời trung đại và cận đại ở Việt Nam, khi một triều đại mới thành lập thì việc thống kê, đo đạc đất đai và dân đinh là công việc cấp bách hàng đầu [1]. Quan lại địa phương chịu trách nhiệm thống kê dân đinh đóng thành tập gọi là “đinh bạ” hoặc “đinh bộ”, còn đo đạc, thống kê các loại đất đai đóng thành tập gọi là “địa bạ” hoặc “địa bộ” [1].
Vùng đất phía nam Hải Vân quan từ khi thuộc về Đại Việt đã trải qua nhiều lần đo đạc và lập sổ bộ [1]. Vùng đất này có đồng bằng duyên hải, phía tây là vùng núi và trung du với các sông lớn như sông Vu Gia, sông Thu Bồn và nguồn Lỗ Đông, phía đông nhìn ra đảo Cù Lao Chàm [1]. Do thời cuộc và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, ngày nay chỉ còn thấy các tập địa bạ vào thế kỷ 18 và thế kỷ 19, bao gồm địa bạ thời chúa Nguyễn, địa bạ thời Tây Sơn và địa bạ thời Nguyễn [1]. Trong đó, có trang địa bạ lập vào đời Cảnh Thịnh năm thứ 7 được phát hiện tại Đại Lộc, và bản đồ Hòn Lao thuộc Cù Lao Chàm trong địa bạ lập năm Bảo Đại nguyên niên [1].
Cấu trúc nội dung của địa bạ
Các bộ địa bạ của Quảng Nam nêu lên lý do lập địa bạ, thống kê diện tích và tứ cận của các loại đất đai [1]. Sổ phân loại cụ thể đất công, đất tư, đất thần từ phật tự, ruộng công, ruộng tư, cùng các loại đất hoang hóa, đất cát và đất ngập nước [1]. Phần cuối mỗi bộ là phần ký tên, đóng dấu của các chức sắc phụ trách công việc đo đạc [1].
Là nguồn sử liệu sơ cấp, địa bạ cho biết một làng sở hữu bao nhiêu ruộng đất công tư, ruộng đất tốt hay xấu, mỗi năm canh tác được mấy vụ, cũng như làng có bao nhiêu ruộng đất dành cho chùa chiền miếu mạo [1]. Việc dịch thuật, tổng hợp và đối chiếu các tư liệu này giúp người đương đại hiểu rõ hơn về đời sống kinh tế, văn hóa của các làng xã trong quá khứ [1].
Hệ thống địa danh cổ và các xứ đất
Ngoài diện tích ruộng đất, địa bạ còn lưu lại tên các con hói, bãi bồi và từng xứ đất cổ [1]. Tác giả bài báo nhận thấy địa danh các xứ đất tồn tại bền vững hơn so với địa danh các cấp lớn hơn như thôn, xã, huyện, thậm chí là tỉnh trước các cuộc cải cách hành chính [1]. Do quy mô nhỏ và lưu truyền trong phạm vi làng, tên các xứ đất sống bền bỉ suốt chiều dài lịch sử [1].
Những địa danh này có mặt từ ngoài hải đảo đến đồng bằng ven biển và vùng núi [1]. Ngoài đảo Cù Lao Chàm có các địa danh “xứ Bãi Bắc”, “xứ Khe Chùa”, “xứ Bãi Ông” [1]. Vùng ven biển Hội An, Duy Hải có “xứ Làng Bàng”, “xứ Hà Tôm”, “xứ Khe Thủy” [1]. Tại vùng trung du Đại Lộc có “xứ Eo Gió”, “xứ Phù Sa” [1]. Khi đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều xứ đất nông nghiệp bị chuyển đổi mục đích sử dụng, tên xứ đất dần lùi sâu vào lịch sử [1]. Tác giả đề xuất dùng tên xứ đất để đặt tên đường, công viên, khu văn hóa, như Hội An đã lấy tên các xứ ruộng đất xưa đặt cho đường phố như “Đường Trảng Kèo” hoặc “Đường Bàu Ốc” [1].
Tình trạng bảo quản và nguy cơ hư hại
Bộ phận địa bạ được lưu trữ và quản lý của triều đình nhà Nguyễn hiện nay được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I ở Hà Nội, song đây không phải là bộ tài liệu đầy đủ của cả tỉnh Quảng Nam [1]. Bộ phận địa bạ lưu ở địa phương và trong tay các chủ sở hữu đất đai, theo tác giả, đang ở tình trạng nguy cấp [1].
Vật liệu của địa bạ là mực tàu và ấn nê viết hoặc đóng trên giấy dó [1]. Sau hàng trăm năm, chất liệu giấy dó đã trở nên rệu rã, thường xuyên chịu tác động của thời tiết nóng ẩm, lũ lụt và côn trùng gặm nhấm [1]. Tác giả đề xuất sưu tầm, chỉnh lý để có một bộ địa bạ xứ Quảng đầy đủ và liên tục nhất, rồi bảo tồn, dịch thuật, nghiên cứu, trưng bày [1].
Tra cứu liên quan
- Tư liệu văn bản cổ: thư tịch Hán Nôm xứ Quảng, số hóa tư liệu Hán Nôm xứ Quảng, Quảng Nam xã chí
- Địa danh liên quan: Hải Vân quan, Cù Lao Chàm
- Sông ngòi: sông Vu Gia, sông Thu Bồn
Điều còn chưa rõ
- Tổng số lượng các tập địa bạ của từng làng xã xứ Quảng hiện còn lưu lại ở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và trong các gia tộc chưa có con số thống kê đầy đủ [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách đầy đủ các làng xã tại Quảng Nam còn lưu giữ được địa bạ từ thời chúa Nguyễn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Địa bạ soi hình cố quận”, 04/10/2026, https://baodanang.vn/dia-ba-soi-hinh-co-quan-3354100.html, truy cập 24/10/2026.
