Ái Nghĩa là một ngôi làng cổ hình thành sớm ở phía bắc Quảng Nam, nay thuộc địa giới xã Đại Lộc (trước tháng 7/2025 là thị trấn Ái Nghĩa, huyện Đại Lộc) [1]. Dấu tích và quá trình biến đổi địa giới của làng được ghi chép qua nhiều bộ địa chí, thư tịch Hán Nôm và văn bia cổ [1]. Làng cũng là nơi lưu giữ nhiều sắc phong triều Nguyễn và gắn liền với các di tích lịch sử của địa phương [1].
Vị trí và địa giới trong các thư tịch cổ
Theo bài viết của tác giả Vân Trình trên Báo Quảng Nam, làng Ái Nghĩa xuất hiện khá sớm trong các nguồn sử liệu [1]:
- Sách Ô Châu cận lục do Tiến sĩ Dương Văn An biên soạn năm 1555 ghi nhận Ái Đái (tức Ái Nghĩa) là một trong 66 làng xã thuộc huyện Điện Bàn, phủ Triệu Phong, xứ Thuận Hóa [1].
- Đến cuối thế kỷ 19, phần tỉnh Quảng Nam trong sách Đồng Khánh dư địa chí của Quốc sử quán triều Nguyễn chép xã Ái Nghĩa thuộc tổng Đức Hòa Thượng, huyện Hòa Vang [1]. Nơi đây từng 2 lần được chọn làm lỵ sở của huyện Hòa Vang trong các giai đoạn 1802 – 1824 và 1848 – 1899 [1].
- Sang đầu thế kỷ 20, tư liệu Quảng Nam xã chí qua cuộc điều tra năm 1944 của Viện Viễn Đông bác cổ cho biết Ái Nghĩa thuộc tổng Đức Hạ, huyện Đại Lộc [1]. Bản điều tra này ghi nhận làng có diện tích 1.037 mẫu đất và quy mô dân số 3.711 nhân khẩu [1].
Tứ cận của làng vào năm 1944 giáp các làng xã: phía đông giáp Hòa Duân, Phú Quý, Phú Lộc, Ái Đông, Ái Tây, Hoán Mỹ; phía tây giáp Phiếm Ái, Mỹ Phiếm, Hòa Duân, Đức Hòa; phía nam giáp Phú Lộc, Phiếm Ái; phía bắc giáp Hòa Duân, Phiếm Ái, Đại Lợi [1]. Phạm vi đất đai làng Ái Nghĩa xưa nay tương ứng với khu vực thị trấn Ái Nghĩa cũ cùng một phần các xã Đại Nghĩa và Đại An cũ [1].
Đình làng Ái Nghĩa
Theo tư liệu Quảng Nam xã chí, đình làng Ái Nghĩa tọa lạc trên gò đất cao, hàng chữ khắc trên thượng tích ghi rõ đình do bản xã kiến tạo vào ngày 15 tháng 3 năm Thành Thái thứ 17 (1905) [1]. Ngôi đình có quy mô 5 gian, quay mặt về hướng tây, phía sau có hậu tẩm thờ thần và phía trước đặt bàn thờ vọng các vị tiền hiền [1]. Trong đình lưu giữ 1 bản và 6 câu liễn sơn son thiếp vàng [1]. Hằng năm làng tổ chức tế lễ 7 kỳ, gồm lễ kỵ Tiền hiền vào ngày 13 tháng Giêng, kỵ Hậu hiền vào ngày 13 tháng 8 và lễ Kỳ yên vào ngày 13 tháng 3 âm lịch [1].
Lời kể truyền khẩu cho biết ban đầu đình được dựng ở xứ Bàu Mặn thuộc Ấp Nhứt (gần chùa Phổ Khánh), sau đó dời ra Nghĩa Bắc, rồi chuyển về Gò Dinh ở Ấp Nhì [1]. Đến năm 1969, đình được di dời về khu Nghĩa Đông thuộc thị trấn Ái Nghĩa cũ [1]. Cố Tiến sĩ Sử học Huỳnh Công Bá phân loại hệ thống thần linh thờ tại đình gồm hai nhóm: nhóm tín ngưỡng chính thống (Thành Hoàng, Thần Nông, Thần Đất, Tiền hiền, Hậu hiền) và nhóm thần linh bản thổ cùng ngoại lai (Thiên Y A Na, Quán Thánh Đế quân, Cao Các Quảng độ, Bạch Mã tôn thần, Tam vị thủy tướng, Chúa nữ), phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa lưu dân người Việt và cư dân bản địa [1].
Đình Ái Nghĩa cũng là địa điểm diễn ra các sự kiện lịch sử quan trọng [1]. Vào mùa xuân năm Mậu Thân (1908), Lý trưởng làng Ái Nghĩa là cụ Hứa Tạo đã tập hợp dân làng tại đình để vận động tham gia phong trào chống sưu cao thuế nặng, phong trào khởi phát từ huyện Đại Lộc rồi lan ra khắp Quảng Nam và 10 tỉnh Trung Kỳ [1]. Năm 2006, ngôi đình được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh [1].
Nguồn tư liệu Hán Nôm và văn bia chùa Phổ Khánh
Làng Ái Nghĩa còn nhiều tư liệu Hán Nôm [1]. Theo tài liệu Quảng Nam tỉnh tạp biên do Viện Viễn Đông bác cổ và Hội Văn hóa dân gian Đông Dương thực hiện đầu thế kỷ 20, xã Ái Nghĩa lưu giữ 22 sắc phong qua các triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân và Khải Định do Hội đồng chư tộc phái bảo quản [1]. Làng còn có 1 chiếu gia ân yến thưởng, 1 bản sự tích Tam vị thủy tướng, tờ khai thế thứ họ Trương do Trương Hàn biên chép, 4 tờ thân kê khai ruộng đất năm Thái Đức thứ 8 (1785), cùng gia phả họ Nguyễn của Nguyễn Thành Công [1].
Một di sản quý khác là tấm bia đá tại chùa Phổ Khánh, ngôi chùa cổ của làng Ái Nghĩa tại Ấp Nhứt (nay thuộc thôn Phú Nghĩa, xã Đại An cũ) [1]. Bản phiên âm và dịch nghĩa của Huỳnh Công Bá cho thấy văn bia được dựng vào tháng cuối hạ năm Mậu Ngọ (1678), niên hiệu Vĩnh Trị thứ 3 đời vua Lê Hy Tông [1]. Bài văn bia ghi lại việc các hội chủ và dân làng cúng dường ruộng tư tại các xứ đất Sa Khố, Suối Giữa và ruộng công tại xứ Thi Lân làm của Tam bảo [1]. Bia do Lê Phúc Thông và Lã Hữu Thái viết chữ, thợ xã Quán Khái khắc [1]. Theo bài báo, niên đại 1678 cho thấy chùa Phổ Khánh ra đời khá sớm so với những chùa được chép trong Đại Nam nhất thống chí, và có thể bổ sung chùa này vào danh mục chùa cổ [1].
Tra cứu liên quan
- Địa phương: xã Đại Lộc, cầu Ái Nghĩa
- Tư liệu thư tịch: Quảng Nam xã chí, thư tịch Hán Nôm xứ Quảng, Địa bạ xứ Quảng
- Di tích tôn giáo: chùa Phổ Khánh
Điều còn chưa rõ
- Vị trí chính xác tại thực địa của các xứ đất cổ Sa Khố, Suối Giữa và Thi Lân nêu trong văn bia năm 1678 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng bảo quản hiện tại của 22 sắc phong triều Nguyễn tại đình làng hoặc các tộc phái [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bản gốc 4 tờ thân kê khai ruộng đất thời Tây Sơn năm Thái Đức thứ 8 (1785) hiện còn lưu giữ hay đã thất lạc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Làng Ái Nghĩa qua các tư liệu xưa”, 31/07/2022, https://baodanang.vn/lang-ai-nghia-qua-cac-tu-lieu-xua-3058321.html, truy cập 24/10/2026.
