Bộ sưu tập mặt nạ gỗ do nghệ nhân người Cơ tu tạo tác hiện vẫn được lưu giữ tại thôn Tà Lang, thuộc địa bàn xã Hòa Bắc cũ [1]. Đây là những hiện vật dân tộc học hiếm hoi còn lại dạng rời, gắn liền với tín ngưỡng dân gian và đời sống tâm linh bản địa [1]. Mặt nạ được cất giữ ở nơi trang trọng trong nhà gươl và chỉ đưa ra sử dụng vào những dịp lễ hội liên quan đến thần linh [1].
Hình dáng và kỹ thuật chế tác
Theo bài báo trên Báo Đà Nẵng, các tác phẩm mặt nạ gỗ ở Tà Lang có kích thước tương đối lớn, với chiều rộng khoảng 25 cm và chiều dài khoảng 35 cm [1]. Về nghệ thuật tạo hình, các bộ phận chính trên khuôn mặt như mắt, mũi, miệng cùng trán, má, cằm đều được đục đẽo cách điệu theo đường nét hoang sơ [1]. Tác phẩm là sự kết hợp giữa kỹ thuật gọt đẽo gỗ và nghệ thuật phối màu [1].
Về màu sắc, bên cạnh ba sắc màu truyền thống của người Cơ tu là trắng, đỏ và đen, nghệ nhân còn tô điểm thêm màu xanh và màu vàng [1]. Một điểm đáng chú ý trong cấu trúc tạo tác là mặt nạ có phần cổ được làm thành chân đế [1]. Khu vực cổ này được vẽ thêm các chuỗi vòng trang sức mã não và cườm đá, mô phỏng đúng phục sức truyền thống của đồng bào [1].
Hai dạng dung mạo: mặt dữ và mặt hiền
Mặt nạ gỗ của người Cơ tu ở thôn Tà Lang được chia thành hai nhóm dung mạo đối lập là loại dữ ác và loại hiền lành [1].
Nhóm mặt nạ thể hiện tính cách hung dữ được tạo hình với dạng dị tướng [1]. Trên đầu mặt nạ có hai chiếc sừng nhọn, miệng nhe những chiếc răng nanh nhọn hoắt, lưỡi thè dài đỏ chóe và đôi mắt trợn trừng [1]. Theo ghi nhận từ nguồn tư liệu, loại mặt nạ dữ này trước đây từng được các chiến binh Cơ tu sử dụng khi giao tranh [1].
Ngược lại, nhóm mặt nạ hiền lành mang đường nét thân thiện, gần gũi như diện mạo người thân trong gia đình [1]. Khi chế tác khuôn mặt hiền, nghệ nhân không tô vẽ quá nhiều màu sắc phức tạp mà tập trung đục đẽo chân phương, mềm mại [1]. Những khuôn mặt này ánh lên nét tươi vui, nhân từ, đại diện cho những cá nhân có uy tín và mang lại sự tin cậy trong làng, chẳng hạn như hình tượng già làng tốt bụng hoặc thanh niên giỏi giang, đứng đắn [1].
Vị trí trong nghi lễ và thực trạng bảo tồn
Người Cơ tu tại địa phương xem mặt nạ gỗ là vật phẩm liên quan mật thiết đến thần linh [1]. Hiện vật được cất giữ cẩn thận ở nơi trang trọng trong nhà gươl và chỉ mang ra dùng vào các dịp lễ hội cúng tế thần linh [1]. Tại giàn cúng đối diện cửa ra vào của nhà gươl, người dân đặt các lễ vật gồm gạo, muối, bánh trái, trầu, cau và vôi trước những chiếc mặt nạ rời [1]. Điều đó cho thấy mặt nạ không chỉ dừng lại ở tác phẩm trưng bày mà đóng vai trò trực tiếp trong các nghi thức cúng bái [1].
Tác giả bài báo cho biết qua các chuyến điền dã, mặt nạ gỗ rời của người Cơ tu hiện rất hiếm [1]. Ở phần lớn các nhà làng truyền thống vùng cao, hình tượng mặt nạ chỉ được chạm khắc trực tiếp lên các cấu kiện hoặc chi tiết kiến trúc gỗ chứ không làm tách rời [1]. Ngoài thôn Tà Lang của người Cơ tu ở Hòa Bắc cũ, theo tác giả Tấn Vịnh, dạng mặt nạ rời này chỉ còn thấy ở một số thôn bản vùng cao thuộc huyện Tây Giang (trước 7/2025, tỉnh Quảng Nam) [1]. Trong bài viết năm 2023, tác giả viết rằng chỉ còn nghệ nhân Trương Thành Mỹ (sinh năm 1957) biết làm mặt nạ gỗ [1]. Hiện nay, một số hiện vật mặt nạ cổ đã được sưu tầm và trưng bày tại Bảo tàng Đà Nẵng, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và Bảo tàng Quảng Nam [1].
Để gợi mở hướng bảo tồn di sản, tác giả bài báo nêu ví dụ so sánh ở Malaysia, nơi nghệ nhân Samry thuộc bộ tộc Mah Mery (nhóm thiểu số Orang Asli) tại làng đảo Carey được phong danh hiệu nghệ nhân bậc thầy và được cử đi trình diễn chạm khắc mặt nạ gỗ ở nước ngoài; mặt nạ gỗ được làng này quảng bá như một sản phẩm du lịch [1].
Tra cứu liên quan
- Nhóm địa bàn: phường Hải Vân, người Cơ tu ở Hòa Bắc
- Nhóm văn hóa: người Cơ tu, điêu khắc gỗ Cơ tu, nhà gươl Cơ tu
- Bảo tàng trưng bày: Bảo tàng Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Danh sách cụ thể các dịp lễ hội mà dân làng mang mặt nạ ra sử dụng; nguồn báo chí chỉ nêu chung là “các lễ hội có liên quan đến thần linh” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Loại gỗ chuyên dùng để đẽo mặt nạ và niên đại của bộ sưu tập mặt nạ hiện lưu giữ ở Tà Lang [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tình trạng truyền dạy nghề đẽo mặt nạ của nghệ nhân Trương Thành Mỹ sau năm 2023 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Độc đáo mặt nạ gỗ của người Cơ tu”, 26/02/2023, https://baodanang.vn/doc-dao-mat-na-go-cua-nguoi-co-tu-3235493.html, truy cập 27/10/2026.
