Trong hơn 1.000 hiện vật đăng ký ở khu di tích Mỹ Sơn, chỉ có một Mukhalinga, tức linga có chạm mặt người [1][4]. Hiện vật này, gọi đầy đủ là Ekamukhalinga (linga có một đầu thần Shiva), được khai quật tháng 11/2012 tại khu E của khu đền tháp Mỹ Sơn và được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia tháng 1/2015 [1]. Mỹ Sơn nay thuộc xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng (trước 7/2025 thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam) [1][2].
Phát hiện và công nhận
Linga được tìm thấy ở khu vực gần tháp E4 sau một trận mưa lớn [2][4]. Theo Ban Quản lý Di tích và du lịch Mỹ Sơn, hiện vật được khai quật tại khu E vào tháng 11/2012 [1].
Ông Hồ Xuân Tịnh, Phó Giám đốc Sở VHTT&DL tỉnh Quảng Nam, kể rằng Sở và UBND tỉnh họp hội đồng khoa học xem xét rồi mới trình Bộ VHTT&DL; tháng 1/2015 Thủ tướng ký quyết định công nhận [1]. Một bản tin tiếng Anh của VietnamPlus đưa tin về đề nghị này, nhưng ghi nơi đề nghị là “thành phố Đà Nẵng” và người phát biểu là “Ho Van Tinh” [4]; lúc đó Mỹ Sơn thuộc tỉnh Quảng Nam, và theo [1] người phụ trách hồ sơ là Sở VHTT&DL Quảng Nam.
Lãnh đạo Sở đánh giá đây là Mukhalinga độc đáo nhất không chỉ của Việt Nam mà còn của Đông Nam Á, vì niên đại sớm và tính độc bản [1].
Ba đoạn, một khuôn mặt
Linga gồm ba đoạn gần bằng nhau: tròn, bát giác và vuông, lần lượt 42 cm, 41,6 cm và 41,5 cm [1]. Theo VietNamNet, đoạn vuông dưới cùng gắn với thần Brahma, biểu trưng cho sự sinh thành; đoạn bát giác ở giữa gắn với thần Vishnu, biểu trưng cho sự bảo tồn; đoạn trụ tròn trên cùng gắn với thần Shiva, biểu trưng cho sự hủy diệt [2]. Đoạn bát giác có các cặp cạnh đối xứng bằng nhau, hai cạnh liền kề dài 18 cm và 16,5 cm [1].
Điều khiến hiện vật được gọi là Ekamukhalinga chứ không chỉ là linga là chiếc cổ và đầu thần Shiva nhô ra trên phần trụ tròn [3]. Đầu tượng có búi tóc cao 5,5 cm, trán rộng, mày cong hơi nhô, mắt nhìn xuống, sống mũi thẳng, miệng có râu trên, hai môi dày mím lại, cằm chẻ, dái tai dài xuống ngang cằm [1]. Hồ sơ khoa học ghi đầu tượng cao 21,5 cm, rộng 13,5 cm, dày 12 cm [1]; VietNamNet ghi cao 23 cm, rộng 13,5 cm [2].
Mặt tượng đã mòn mờ, mặt chính của linga có nhiều đường vân đá hình cánh cung, còn linga tương đối nguyên vẹn [1].
Niên đại và giả thuyết về đài thờ E1
Theo lãnh đạo Sở VHTT&DL Quảng Nam, các nhà khảo cổ học xếp hiện vật vào phong cách Mỹ Sơn E1, thế kỷ VII – VIII, tức rất sớm trong nghệ thuật Champa [1]. Cùng bài báo đó, đoạn trích hồ sơ khoa học lại ghi niên đại khoảng thế kỷ VIII – IX [1]. VietNamNet ghi khoảng đầu thế kỷ VIII, và nêu rằng dựa trên niên đại này, nhiều chuyên gia cho rằng linga có thể từng được thờ trên đài thờ Mỹ Sơn E1; phía sau tượng có một vết vỡ [2].
Trong tín ngưỡng Champa, thần Shiva thường được thờ qua biểu tượng linga; cùng với yoni, đây là cặp biểu tượng thiêng của Hindu giáo [2].
Trưng bày và bảo vệ
Ekamukhalinga được đưa ra trưng bày tại Bảo tàng Mỹ Sơn từ cuối năm 2013; theo ông Nguyễn Công Khiết, từ đó lượng khách tăng 20%, khoảng 80.000 lượt [1]. Năm 2015, một bản sao tỷ lệ 1-1 được lên kế hoạch giới thiệu tại Trung tâm Văn hóa tỉnh Quảng Nam ngày 25/8 và tại Hà Nội ngày 28/8 [1].
Hiện vật đặt trên bục, bọc kính cường lực, có camera và cảm biến, bảng thông tin, mã QR, đã được lập hồ sơ và số hóa 3D [3]. Ban Quản lý Di sản văn hóa Mỹ Sơn theo dõi khách có biểu hiện khả nghi từ cổng soát vé, cách di tích 2 km [3]. Khi có dự báo động đất, tượng sẽ được hạ thấp, bao bọc và chuyển ra khỏi nhà bảo tàng để tránh bị công trình sập đè [3].
Cùng do Ban quản lý này lưu giữ còn có đài thờ Mỹ Sơn A10, bảo vật quốc gia thứ hai của Mỹ Sơn [3].
Tra cứu liên quan
- Di tích: khu đền tháp Mỹ Sơn, xã Thu Bồn
- Điêu khắc Champa: đài thờ Mỹ Sơn A10, đài thờ Mỹ Sơn E1, bảo vật quốc gia ở Đà Nẵng
Điều còn chưa rõ
- Chiều cao: 126,5 cm [2][3], 1,26 m [1], 146,5 cm [4] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kích thước đầu tượng: cao 21,5 cm [1] hay 23 cm [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Màu đá: xám [3], vàng nâu (“yellow brown”) [4] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Niên đại: thế kỷ VII – VIII [1][4], VIII – IX [1], đầu thế kỷ VIII [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- VietNamNet gọi đây là Mukhalinga duy nhất được phát hiện tại Việt Nam [2]; [1] chỉ nói duy nhất ở Mỹ Sơn. Cần đối chiếu với các Mukhalinga ở địa phương khác trước khi dùng cách nói “duy nhất ở Việt Nam” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số và ngày của quyết định công nhận tháng 1/2015 không có trong các nguồn đã đọc [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đại Đoàn Kết, “Quảng bá, giới thiệu Ekamukhalinga – bảo vật quốc gia”, 25/08/2015, https://daidoanket.vn/quang-ba-gioi-thieu-ekamukhalinga-bao-vat-quoc-gia-10021703.html, truy cập 04/11/2026.
- VietNamNet, “Những bảo vật độc nhất vô nhị tại khu thánh địa lâu đời nhất Việt Nam”, 03/06/2026, https://vietnamnet.vn/nhung-bao-vat-doc-nhat-vo-nhi-tai-khu-thanh-dia-lau-doi-nhat-viet-nam-2521713.html, truy cập 04/11/2026.
- Báo Văn hóa, “Thấy gì trong công tác bảo vệ bảo vật quốc gia ở Mỹ Sơn?”, 13/06/2025, https://baovanhoa.vn/thay-gi-trong-cong-tac-bao-ve-bao-vat-quoc-gia-o-my-son-142422.html, truy cập 04/11/2026.
- VietnamPlus, “Statue set for national recognition”, 21/10/2014, https://en.vietnamplus.vn/statue-set-for-national-recognition/67175.vnp, truy cập 04/11/2026.