Khi săn được một con thú lớn và xẻ thịt chia đều cho cả làng trong tục “ăn chung”, người Cơ Tu tính phần cho cả thai nhi còn trong bụng mẹ lẫn linh hồn người trong làng mới qua đời chưa quá sáu tháng [1]. Tập tục chia phần ấy cùng những món ăn nấu từ sản vật rừng như kanooch, zirá, cláp, chúa, hor phản ánh mối gắn kết cộng đồng và cách ứng xử với rừng của cư dân Cơ Tu [1].
Những món ăn và đồ uống từ sản vật rừng
Toàn bộ nguyên vật liệu trong ẩm thực truyền thống của người Cơ Tu đều bắt nguồn từ núi rừng [1]. Từ nguồn thực phẩm tự nhiên ấy, cộng đồng chế biến thành nhiều món ăn mang tên gọi và cách nấu riêng [1]:
- Kanooch: món súp sắn nấu cùng với rau [1].
- Zirá: món canh thọc truyền thống [1].
- Cláp: món ăn chế biến từ con mối, đem xào hoặc để chua rồi nấu cháo [1].
- Chúa: món thịt ủ chua bảo quản bên trong ống tre [1].
- Hor: các loại thịt đem nấu trong ống tre cùng với tiêu rừng để thấm mùi thơm của tre [1].
Bên cạnh món ăn, đồ uống của người Cơ Tu gồm các loại rượu lấy từ cây rừng tự nhiên hoặc ủ từ nông sản như rượu tà vạt, tơr đin, mía, dứa, chuối và sắn [1]. Để làm rượu sắn, người dân dùng men tự nhiên từ vỏ cây chuồn hoặc men pha trộn từ hơn 10 loại thảo dược rừng [1]. Ngoài ra, người Cơ Tu còn ngâm rượu với mật ong và các loại thảo dược, nấm rừng như ba kích tím, đảng sâm, khúc khắc, nấm lim xanh, sâm tam thất [1].
Nghi thức xin thần rừng và tục “ăn chung”
Vì nguồn thức ăn dựa vào rừng nên người Cơ Tu giữ những quy tắc ứng xử nghiêm ngặt với tự nhiên [1]. Mỗi dịp làng có lễ hội cần lấy nguyên vật liệu từ động vật, thực vật trong rừng, dân làng đều làm lễ cúng xin thần rừng cho phép hái, bắt [1]. Trước khi mang sản vật về làng, họ phải chọn phần ngon nhất dâng mời các vị thần rừng ăn trước [1].
Nếu săn bắt được thú lớn, cả làng nổi trống chiêng và múa tâng tung, da dá suốt đêm [1]. Đến sáng hôm sau, thịt con vật được xẻ ra chia đều cho dân làng: thú lớn thì chia phần theo từng nhân khẩu, còn thú nhỏ thì chia theo từng hộ gia đình [1]. Trong nét văn hóa “ăn chung” này, ngay cả thai nhi đang nằm trong bụng mẹ và linh hồn người trong làng qua đời chưa đủ sáu tháng cũng được nhận phần như những thành viên đang sống [1].
Để giữ nguồn thức ăn lâu dài, người Cơ Tu truyền đời nguyên tắc cấm săn bắt vào mùa cá đẻ trứng, mùa chim làm tổ và mùa thú sinh sản [1]. Lệ làng cũng cấm chặt phá các loại cây ăn trái, cây làm thuốc, cây lâu năm hoặc cây quý hiếm; bất kỳ ai vi phạm đều bị già làng phạt nặng [1].
Kiêng kỵ bạn bè và quy tắc ẩm thực giữa hai nhà thông gia
Trong sinh hoạt ăn uống, tùy theo từng vùng, những người là họ hàng hoặc bạn bè thân thiết của người Cơ Tu kiêng ăn chung các con vật gồm cúi lúi, kỳ đà, kỳ nhông và chim sẻ [1]. Theo quan niệm dân gian bản địa, nếu cùng ăn thịt những loài này thì người thân, bạn bè sẽ dễ quên nhau và dễ xa cách [1].
Quy tắc chọn món còn thể hiện rõ trong các buổi gặp mặt hoặc khi trao tặng lễ vật giữa hai gia đình thông gia [1]. Phía nhà trai chỉ dùng các loài động vật bốn chân sống trên cạn như trâu, bò, heo, dê, sóc, chuột đi kèm với cơm gạo tẻ [1]. Ngược lại, phía nhà gái chỉ chuẩn bị các loài sống dưới nước hoặc động vật có lông vũ như cá, tôm, ốc, chim, gà, vịt đi kèm với xôi nếp [1].
Tra cứu liên quan
- Đời sống và văn hóa Cơ Tu: người Cơ Tu, rượu tà vạt, múa tâng tung da dá
- Phong tục và lễ nghi liên quan: lễ Tạ ơn rừng, tục cưới xin của người Cơ Tu, nhạc cụ và cồng chiêng Cơ Tu
Điều còn chưa rõ
- Bài báo gốc năm 2022 chỉ nêu tên tổng quát mà chưa ghi chi tiết công thức, tỷ lệ nguyên liệu và thời gian ủ của từng món như kanooch, zirá, cláp, chúa, hor [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách cụ thể hơn 10 loại thảo dược dùng làm men rượu sắn và cách lấy nước rượu tơr đin không được nêu chi tiết trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Sự khác biệt về tên gọi các món ăn và danh mục các con vật kiêng ăn chung giữa các vùng cư trú của người Cơ Tu chưa được khảo sát cụ thể trong bài [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Độc đáo ẩm thực người Cơ Tu”, 15/12/2022, https://baodanang.vn/doc-dao-am-thuc-nguoi-co-tu-3034223.html, truy cập 23/10/2026.