Trong sách *Đại Nam nhất thống chí* biên soạn dưới triều Tự Đức (1848 – 1883), chợ Việt An đã có tên trong danh sách 32 chợ của tỉnh Quảng Nam [1]. Nằm tại vùng trung du nay thuộc xã Việt An (trước 7/2025: xã Bình Lâm, huyện Hiệp Đức), ngôi chợ này từ lâu là nơi giao thương nông sản, cá mắm giữa các vùng Quế Sơn, Thăng Bình, Tiên Phước và Hiệp Đức cũ [1][2].
Tư liệu trong Đại Nam nhất thống chí
Theo bài báo năm 2021 trên Báo Đà Nẵng, ông Lưu Ngọc Châu – một người dân sống bên hông chợ – còn lưu giữ bản in bài khảo cứu `”Chợ Việt An có tự bao giờ”` của TS Ngô Văn Minh (Học viện Chính trị khu vực III) [1]. Bài khảo cứu này dẫn sách *Đại Nam nhất thống chí* thời vua Tự Đức (1848 – 1883), trong đó mục chợ quán ghi nhận chợ Việt An là một trong 32 chợ được liệt kê lúc bấy giờ, cho thấy chợ hình thành muộn nhất vào nửa cuối thế kỷ 19 [1].
Đến bản *Đại Nam nhất thống chí* biên soạn năm 1909 dưới triều vua Duy Tân, chợ Việt An nằm trong số 63 chợ của tỉnh Quảng Nam và được xếp ngạch thuế hạng 4 [1]. Dựa trên hai tư liệu này, TS Ngô Văn Minh nhận định ngôi chợ đã có tuổi đời ít nhất 150 năm tính đến thời điểm khảo cứu và từ đầu thế kỷ 20 đã thuộc nhóm chợ quy mô lớn của tỉnh [1].
Bên cạnh sử liệu thành văn, người lớn tuổi ở địa phương còn lưu truyền một giai thoại dân gian về sự ra đời của chợ, được thầy giáo Nguyễn Tấn Ái kể lại trên Báo Đà Nẵng [1]. Tương truyền dưới chân núi Gai có giếng mạch nước ngọt; gần đó có ông Hương đi hái lá rừng dịp mùng năm tháng Năm về phơi nong thì gặp một con rắn trắng bò vào nằm ba ngày rồi quay về núi [1]. Theo lời kể dân gian, nhiều người tin nước nấu từ nong lá ấy giúp trị bệnh nên tìm đến xin lá và dừng chân chờ ở dốc Tranh; từ vài hàng bán thức ăn, trái mít, mớ rau phục vụ khách qua đường mà dần tụ thành chợ [1]. Ông Nguyễn Tấn Ái cho biết vùng chân núi Gai trên thực tế có các loài cây thuốc nam như cà gai leo, hà thủ ô và đẳng sâm [1], đồng thời có các con suối chảy về lòng hồ thủy lợi Việt An [2].
Điểm giao thương bốn hướng và lệ cúng đình Thị
Trong ký ức của những cư dân gắn bó lâu năm như ông Vương Cúc, hồi sau giải phóng, khi khu vực Tân An (sau là thị trấn Tân Bình cũ, nay thuộc xã Hiệp Đức) chưa phát triển, chợ Việt An giữ vai trò điểm nối giữa miền ngược và miền xuôi [1]. Hàng hóa trao đổi chủ yếu là rau, trầu, gừng, mít non từ vùng đồi núi đưa xuống và cá chuồn, cá mắm từ vùng biển đưa lên [1]. Người đi chợ đến từ bốn hướng: vùng Quế Sơn qua, Hiệp Đức xuống, Thăng Bình lên và Tiên Phước (như từ Đồng Tranh) đi ra [1]. Địa danh này cũng đi vào câu hát ru lưu truyền ở địa phương: `”Mua cau Đông Phú, mua trầu Việt An”`, bên cạnh dị bản `”mua cau Bất Nhị, mua trầu Hội An”` [1].
Thời còn lợp mái tranh thấp, người mua phải khom lưng mới bước vào được bên trong gian chợ; phiên chợ thường bắt đầu từ khoảng hai, ba giờ sáng và tan vào lúc đứng trưa [1]. Theo lời kể của ông Vương Cúc, do toàn bộ sạp hàng làm bằng tranh tre nên khi bất cẩn củi lửa từng xảy ra cảnh ba năm cháy chợ hai lần [1].
Gắn liền với khu chợ là ngôi đình Thị (đình chợ), nơi hương khói quanh năm của giới buôn bán [1]. Dù cây đa cổ thụ trước sân đình đã bị đốn bỏ từ nhiều năm trước và ngôi đình cũ đã được xây lại kiên cố với khoảng sân hẹp hơn xưa, tiểu thương lớn nhỏ tại chợ vẫn giữ lệ góp mặt trong ba kỳ cúng lớn mỗi năm âm lịch: lễ tế xuân vào rằm tháng Giêng, lễ cúng âm linh vào mùng 1 tháng Hai và lễ tế thu vào rằm tháng Tám [1].
Hiện trạng và định hướng hạ tầng
Trải qua các đợt đầu tư xây dựng lại, chợ Việt An hiện là công trình kiên cố, được xếp quy mô chợ hạng hai theo ghi nhận năm 2021 [1]. Ở vùng đồi trung du quanh thôn Việt An (cách Tam Kỳ cũ khoảng 70 km và cách trung tâm Đà Nẵng khoảng 50 km theo bài viết năm 2025 [2]), diện tích trồng cây keo lấy gỗ dần thay thế đất trồng gừng, cau, trầu trước đây, làm cơ cấu nông sản bản địa bày bán tại chợ thay đổi so với thời kỳ trước [1].
Về quy hoạch không gian đô thị quanh chợ, năm 2021, ông Nguyễn Ngọc Hoàng Việt – khi ấy là Trưởng phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện Hiệp Đức cũ – cho biết địa phương giữ nguyên quy mô chợ hạng hai và tập trung nâng cấp hạ tầng cơ sở [1]. Theo định hướng được nêu vào thời điểm đó, khu vực này dự kiến mở một tuyến đường nhánh từ vùng giáp xã Bình Lãnh cũ đi song song với Quốc lộ 14E, đồng thời đề xuất Bộ Giao thông vận tải điều chỉnh tuyến Quốc lộ 14E tránh đoạn đường cũ đi xuyên qua Việt An để hình thành ba trục đường song song [1].
Tra thêm: Quốc lộ 14E.
Tra cứu liên quan
- Đơn vị hành chính hiện nay: xã Việt An, xã Hiệp Đức, xã Quế Sơn, xã Thăng Bình, xã Tiên Phước
- Địa danh và nhân vật cùng vùng: hồ thủy lợi Việt An, tiền hiền làng An Sơn
- Tra cứu địa giới: bảng tra phường, xã Đà Nẵng, quận, huyện cũ thuộc phường, xã nào
Điều còn chưa rõ
- Năm thành lập chính xác của chợ Việt An và đình Thị chưa được xác định; tư liệu trong *Đại Nam nhất thống chí* chỉ cho biết chợ đã tồn tại vào thời Tự Đức (1848 – 1883) [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Hai vụ cháy chợ Việt An thời còn lợp mái tranh và năm xây dựng lại chợ kiên cố, xây mới đình Thị mới được ghi nhận qua lời kể của người dân trong bài báo năm 2021, chưa có mốc năm cụ thể [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Đề xuất điều chỉnh tuyến Quốc lộ 14E tránh qua khu vực chợ Việt An và mở đường nhánh song song được nêu từ năm 2021; tiến độ triển khai thực tế hiện nay chưa có trong nguồn [1] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Thành Công, Báo Đà Nẵng, “Về trung du, ghé chợ Việt An”, 13/3/2021, https://baodanang.vn/ve-trung-du-ghe-cho-viet-an-3070645.html, truy cập 23/10/2026.
- Phố Hội, Báo Đà Nẵng, “Du lịch Hồ Việt An Quảng Nam”, 25/4/2025, https://baodanang.vn/du-lich-ho-viet-an-quang-nam-3153639.html, truy cập 23/10/2026.
