Nhiều người nghĩ Đà Nẵng quá trẻ để có kiến trúc cũ. Một đề tài khoa học do Sở Khoa học và Công nghệ Đà Nẵng công bố năm 2006 cho thấy khác: nhóm nghiên cứu đã khảo sát 64 công trình nhà ở, 17 công trình công cộng, 33 công trình tôn giáo và 5 công trình khác, xây trong khoảng từ năm 1900 đến 1954 [1]. Bài này đi qua những công trình ấy theo từng loại; bối cảnh ra đời của khu trung tâm xem Tourane 1888–1918.
Quai Courbet, trục xương sống
Đường Bạch Đằng thời Pháp tên là Quai Courbet, chạy bắc – nam dọc bờ tây sông Hàn và được coi là con đường đầu tiên của Tourane [2]. Người Pháp mở thành phố từ đây về phía tây, nên các con phố càng xa sông thì càng “trẻ” [2]. Đoạn phía bắc là nơi đặt các cơ quan hành chính, an ninh và kinh tế của nhượng địa, nên được xây trước [2].
Công trình đứng đầu dãy ấy là tòa Đốc lý, nay là Bảo tàng Đà Nẵng ở số 42 Bạch Đằng. Theo Lê Gia Lộc, chưa tìm thấy tài liệu chi tiết về việc xây tòa nhà; Võ Văn Dật, trong sách Lịch sử Đà Nẵng (1306–1975), ghi theo lời các cụ cao niên rằng nhà thầu là một người Việt, ông Nghè Giá (Võ Văn Giá) [2].
Phía nam Quai Courbet, gần chợ Hàn, người Pháp dựng ga phụ Tourane-Marché, vì giới buôn Pháp chê ga chính (ga Đà Nẵng bây giờ, xây năm 1905) quá xa bến cảng [2]. Ga Chợ Hàn lúc đầu chỉ chở hàng, từ tháng 6/1913 mới chở khách, và bị phá vào thập niên 1990 để mở đường Bạch Đằng [2]. Cũng trên Quai Courbet có Hiệu sách Việt Quảng do Lê Văn Hiến phụ trách, vừa bán sách vừa là nơi liên lạc của Xứ ủy Trung Kỳ, đóng cửa tháng 6/1940 sau khi bị khám xét [2].
Trường học và nhà thờ
Trường Tiểu học Phù Đổng trên đường Yên Bái được xây năm 1890, ban đầu tên Ecole Franco-Annamite (trường Pháp – Việt) [1]. Năm 1928, nữ sinh được tách sang trường mới Ecole des Jeunes Filles, trường cũ đổi tên Ecole des Garçons; tên Phù Đổng có từ đầu năm 1976 [1]. Báo Pháp luật Việt Nam năm 2009 gọi đây là trường học đầu tiên ở Đà Nẵng và kể Tố Hữu từng học ở đó [1]. Dãy lầu giữa trường được xây sau, theo mô típ cũ [1].
Công trình tôn giáo nổi bật nhất là nhà thờ Con Gà, khởi công năm 1923.
Nhà ở: phố buôn, nhà công chức, biệt thự
Khảo sát năm 2006 chia nhà ở thời Pháp thành mấy kiểu [1]:
| Kiểu nhà | Ai ở | Ví dụ còn lại |
|---|---|---|
| Nhà phố buôn bán | Thương nhân dọc Bạch Đằng, cạnh chợ Hàn | Dãy nhà đường Bạch Đằng |
| Nhà liền kề một tầng, có sân nhỏ, không có cửa hàng | Công chức, giáo học | 103 Trưng Nữ Vương, 71 Hoàng Diệu, 55 Hoàng Văn Thụ |
| Biệt thự một hoặc hai tầng có vườn | Người giàu | Chỉ còn 57 Trần Quốc Toản và 61 Lê Lợi |
| Biệt thự một tầng, khối chính vuông, có nhà phụ | Quan chức, người có địa vị | 172 Trần Phú, 57 Trần Quốc Toản, 168 Phan Châu Trinh |
Kiểu biệt thự một tầng mặt bằng vuông được coi là nét riêng: theo bài báo, Đà Nẵng còn khá nhiều, trong khi các đô thị khác ở Việt Nam ít gặp [1].
Pha trộn Đông – Tây
Bên cạnh nhà kiểu Âu thuần túy, có những công trình kết hợp yếu tố Á Đông và châu Âu, nhấn vào chi tiết địa phương để không xa lạ với người bản xứ [1]. Bài báo nêu hai ví dụ: Bảo tàng Điêu khắc Chăm và trường Phù Đổng [1]. Cùng thời, đình chùa kiểu Á Đông vẫn đứng xen giữa phố Tây, như chùa Từ Tôn (41 Huỳnh Thúc Kháng), chùa An Long (số 3 đường 2 Tháng 9), đình Hải Châu và đình Nại Nam [1].
Ngoài trung tâm
Người Pháp còn dựng khu nghỉ mát trên núi Bà Nà, nay chỉ còn dấu tích.
Tra cứu liên quan
- Bối cảnh: Tourane 1888–1918, tên gọi Tourane
- Công trình có bài riêng: tòa Đốc lý (Bảo tàng Đà Nẵng), nhà thờ Con Gà, ga Đà Nẵng, Bảo tàng Điêu khắc Chăm, chợ Hàn
Điều còn chưa rõ
- Danh mục đầy đủ 119 công trình của đề tài năm 2006 và tình trạng của chúng hiện nay; nhiều nhà có thể đã bị phá hoặc sửa từ đó [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm xây trường Phù Đổng: bài báo ghi 1890, chưa đối chiếu với tư liệu Pháp [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Kiến trúc sư thiết kế tòa Đốc lý; hiện chỉ biết tên nhà thầu qua lời kể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Các số nhà nêu trên lấy từ bài báo năm 2009; chưa kiểm lại tại chỗ [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Văn Thành Lê, “Những công trình có tuổi”, Báo Pháp Luật Việt Nam, 8/2/2009, https://baophapluat.vn/nhung-cong-trinh-co-tuoi-post53167.html, truy cập 19/10/2026.
- Lê Gia Lộc, “Phố cổ bên tả ngạn sông Hàn (phần 3)”, Báo Pháp Luật Việt Nam, 22/4/2011, https://baophapluat.vn/pho-co-ben-ta-ngan-song-han-phan-3-post107529.html, truy cập 19/10/2026.