Cử nhân Lê Tấn Toán là người làng Hà Lộc, phủ Điện Bàn, được biết đến qua vai trò người thầy dạy dỗ chí sĩ Nguyễn Duy Hiệu từ thuở nhỏ [1]. Khi Nguyễn Duy Hiệu bị xử chém khoảng tháng 10 năm 1887, ông cũng bị buộc tự xử theo án “Tam ban triều điển” [1].
Dạy dỗ người trò tri kỷ
Theo bài báo của Lê Bình Trị trên Báo Đà Nẵng, cụ Lê Tấn Toán là người làng Hà Lộc, phủ Điện Bàn [1]. Từ nhỏ, Nguyễn Duy Hiệu theo học cụ Cử Toán những bài học vỡ lòng không chỉ về kiến thức mà cả về tiết tháo, đạo đức của kẻ sĩ cùng lòng yêu nước thương dân [1]. Theo bài báo, cụ Cử Toán đã gửi gắm hoài bão chưa thành của mình vào cậu học trò nhỏ thông minh, tuấn tú, giàu lòng yêu nước và hết sức nghĩa khí [1]. Tình cảm thầy trò vì thế trở thành tri kỷ [1].
Về sau, Nguyễn Duy Hiệu đỗ Phó bảng vào năm Kỷ Mão 1879 [1]. Đến năm 1882, ông được vua Tự Đức cử làm giảng tập ở Dưỡng Thiện Đường để dạy các hoàng tử, trong đó có ba người về sau làm vua là Ưng Kỷ (Đồng Khánh), Ưng Đăng (Kiến Phúc) và Ưng Lịch (Hàm Nghi) [1]. Sau khi vua Tự Đức qua đời năm 1883, triều đình Huế rối ren, Nguyễn Duy Hiệu lấy cớ phụng dưỡng mẹ già trên 80 tuổi để từ quan về quê ở ẩn khi mới 36 tuổi [1]. Triều đình ban cho ông tước Hồng Lô Tự Khanh, người thời đó thường gọi là Hường Hiệu hoặc Hường Thanh Hà [1].
Bữa tiệc của Tuần phủ Châu Đình Kế
Khi phong trào Cần vương tại Quảng Nam gặp khó khăn và Hội chủ Trần Văn Dư (1839 – 1885) bị sát hại, Nguyễn Duy Hiệu đứng ra làm thủ lĩnh của Nghĩa hội Quảng Nam để tiếp tục kháng chiến [1]. Uy thế phong trào lan rộng, khiến triều đình Huế và quân Pháp tìm cách dụ hàng [1].
Tuần phủ Quảng Nam lúc bấy giờ là Châu Đình Kế đã bày tiệc rượu mời cụ Cử Toán tới nhằm ép ông viết thư gọi học trò ra đầu hàng [1]. Theo bài báo, vào thời đó học trò không nghe lời thầy hoặc để thầy mang vạ sẽ bị coi là bất nghĩa [1]. Tại tiệc rượu, sau khi hết lời ca ngợi tài đức cụ Cử, Châu Đình Kế nói khích rằng thiên hạ khen thầy đức độ, triều đình mong thầy rèn luyện học trò giúp nước, nhưng ngờ đâu lại có người học trò chống lại triều đình [1]. Cụ Cử Toán đang cầm chén rượu trên tay, không dằn được nộ khí, liền đứng dậy ném ly rượu xuống nền nhà và mắng: “Thời thế nầy biết ai là giặc, ai là vua. Quan Tuần nên cẩn thận lời nói” [1]. Mắng xong, cụ bỏ về, làm Châu Đình Kế mất mặt [1]. Theo bài báo, chuyện này khiến người học trò càng quyết chí với Nghĩa hội [1].
Tuẫn tiết theo học trò
Đến cuối năm 1887, gia đình Nguyễn Duy Hiệu bị bắt [1]. Trước cảnh thế cùng lực kiệt, Hường Hiệu bàn bạc với các thủ lĩnh để Phan Bá Phiến uống thuốc độc tự vận mang theo bí mật phong trào, còn bản thân ra ngồi tại ngôi miếu gần quê nhận hết trách nhiệm về mình để những người cùng phong trào không bị liên lụy [1].
Khoảng tháng 10 năm 1887, Nguyễn Duy Hiệu bị xử chém khi tròn 40 tuổi [1]. Cụ Cử Toán cũng chịu vạ lây, bị buộc phải tự xử theo án “Tam ban triều điển” gồm chén thuốc độc, thanh gươm hoặc dải lụa [1]. Cụ đã nhận chén thuốc độc để đi theo người học trò [1].
Sau khi cụ mất, các học trò của thầy Lê Tấn Toán tụ tập trước tỉnh đường Quảng Nam, lấy khăn điều bịt đầu kết lại làm võng đưa thi hài thầy về quê an táng [1]. Mộ cụ Lê Tấn Toán ở xã Điện Dương (trước 7/2025: thị xã Điện Bàn), nay thuộc phường Điện Bàn Đông [1].
Tra cứu liên quan
- Nhân vật liên quan: Nguyễn Duy Hiệu, Trần Văn Dư, Phan Bá Phiến
- Phong trào: Nghĩa hội Quảng Nam
- Địa bàn an táng: phường Điện Bàn Đông
- Danh mục nhân vật: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Làng Hà Lộc, quê hương cụ Lê Tấn Toán, chưa rõ nay thuộc xã hoặc phường nào [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Năm sinh và năm đỗ cử nhân của cụ Lê Tấn Toán nguồn chưa nêu [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ngày mất chính xác của cụ Lê Tấn Toán sau biến cố tháng 10/1887 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Lời đối đáp trong bữa tiệc giữa cụ Lê Tấn Toán và Tuần phủ Châu Đình Kế là câu chuyện truyền tụng được bài báo dẫn lại [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Thầy nào trò nấy”, 10/05/2008, https://baodanang.vn/thay-nao-tro-nay-3225723.html, truy cập 27/10/2026.