Văn bia Hán Nôm là một lớp tư liệu thành văn về lịch sử xứ Quảng. Những dòng khắc trên đá ghi chuyện di dân, lập làng, tín ngưỡng và giao thương; chúng cũng đặt ra câu hỏi về cách khảo sát, bảo tồn và công bố tư liệu. Bài báo năm 2026 ước tính khu vực còn khoảng 1.000 tư liệu văn bia Hán Nôm.[1]
Tư liệu về di dân và làng xã
Bài viết đặt hệ thống văn bia Hán Nôm trong bối cảnh giao thoa văn hóa ở xứ Quảng, bên cạnh các bia ký Champa. Những văn bia này được xem là nguồn tư liệu về quá trình lưu dân người Việt di chuyển, khai phá và lập làng qua các thời Mạc, Lê và chúa Nguyễn.[1]
Một số bia cổ ở Quảng Nam ghi quê quán của các tộc họ từ Hải Dương, Thanh Hóa và Nghệ An. Theo tác giả, tư liệu ấy có thể bổ sung cho lịch sử địa phương và việc nghiên cứu gia phả. Tuy nhiên, mỗi dòng họ hay tấm bia cần được đọc trong bối cảnh cụ thể; bài báo không đưa ra danh mục đầy đủ hoặc bản phiên dịch của các văn bia được nhắc đến.[1]
Dấu vết giao thương ở Hội An
Văn bia còn lưu thông tin về quan hệ ngoại giao và buôn bán. Bài báo nêu bia mộ người Nhật Bản, bia tại các hội quán người Hoa và văn bia *Trùng tu Lai Viễn kiều ký* ở Chùa Cầu như những văn bản gốc liên quan đến giao thương giữa Đàng Trong với Nhật Bản và Trung Hoa thời Minh – Thanh.[1]
Những ví dụ này nối lịch sử của các cộng đồng cư trú với hoạt động thương cảng. Văn bia vì vậy không chỉ là dấu tích của một công trình hay một dòng họ; chúng có thể giúp truy tìm mối liên hệ giữa người, nơi chốn và hoạt động giao thương. Bài báo gọi xứ Quảng là cửa ngõ thương cảng quốc tế quan trọng của cõi Nam Hà thời chúa Nguyễn.[1]
Ma nhai Ngũ Hành Sơn
Tại Ngũ Hành Sơn có hệ thống gần 100 văn bia ma nhai, tức văn bia khắc trên vách đá trong các hang động. Bài báo cho biết các bia được nhắc đến có niên đại từ đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX, phân bố tại các động Huyền Không, Tàng Chơn, Vân Thông, Âm Phủ, Linh Nham và một số nơi khác.[1] Có thể đọc thêm về ma nhai Ngũ Hành Sơn.
Trong số đó, *Ngũ uẩn sơn cổ tích Phật tịch diệt lạc* có niên đại 1631 và gắn với thiền sư Huệ Đạo Minh. Bài viết xem đây là cứ liệu về dấu ấn Phật giáo ở xứ Quảng và quá trình khai phá danh thắng từ đầu thế kỷ XVII. Một văn bia khác, *Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật*, được định niên đại khoảng năm 1640; bài báo cho rằng văn bản này lưu thông tin về giao lưu kinh tế, hàng hải giữa Đại Việt và các quốc gia Đông Á.[1]
Bảo tồn và công bố tư liệu
Văn bia phân tán ở nhiều địa bàn và chịu tác động của bão lũ, độ ẩm, xói mòn, phong hóa. Bài báo ghi nhận một số bia bị mờ chữ, nứt vỡ hoặc thất lạc; các bia ở vùng núi cao, địa hình khó tiếp cận chưa được khảo sát và số hóa đầy đủ.[1]
Tác giả cũng nêu trở ngại về nhận thức: một bộ phận cộng đồng xem chữ Hán Nôm là sản phẩm thuần túy của chế độ phong kiến hoặc đồng nhất với văn hóa Trung Quốc. Bài viết đề xuất khảo sát, lập danh mục, in rập thác bản, chụp ảnh số và xây dựng kho dữ liệu dự phòng. Những đề xuất khác gồm kiểm kê tình trạng vật lý, xử lý tác nhân gây hại, dịch thuật và chú giải với sự tham gia của chuyên gia.[1]
Công nghệ quét 3D, thực tế ảo và mã QR được bài báo nêu như các hướng có thể ứng dụng vào giáo dục và du lịch văn hóa. Đây là đề xuất trong bài viết, không phải xác nhận rằng các phương thức ấy đã được triển khai trên toàn hệ thống văn bia xứ Quảng.[1]
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: số hóa và in rập văn bia.
- Tra thêm: thư tịch Hán Nôm về lịch sử xứ Quảng, hương ước xứ Quảng.
- Nhóm: ma nhai Ngũ Hành Sơn, phường Ngũ Hành Sơn, phường Hội An, Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh
Điều còn chưa rõ
- Con số khoảng 1.000 là thống kê sơ bộ được bài báo nêu; bài không kèm danh mục hoặc phương pháp kiểm kê.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Số lượng, tình trạng bảo tồn và mức độ số hóa của từng địa phương chưa được thống kê chi tiết trong nguồn.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Các niên đại khoảng đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XX và khoảng năm 1640 được giữ theo cách ghi của bài báo.[1] [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Những trang sử trên đá”, 08/10/2026, https://baodanang.vn/nhung-trang-su-tren-da-3354493.html, truy cập 23/10/2026.
