Theo bài báo của tác giả Lê Thí, các nhà nghiên cứu đã xác định trên địa bàn thành phố có 7 địa điểm di tích Chăm [1]. Trong số này, có 4 khu vực còn ghi nhận dấu tích của các cụm đền tháp Champa cổ [1]. Những dấu tích này phản ánh sự hiện diện lâu đời của người Chăm sinh sống trên dải đất Đà Nẵng [1].
Cấu trúc đền tháp Kalan và vật liệu gạch Chăm
Theo bài báo dẫn từ tác phẩm của nhà nghiên cứu Lê Đình Phụng (2012), trên cả nước ghi nhận còn 60 ngọn tháp Chăm, trong đó Quảng Nam cũ có 29 ngọn (chiếm 48,4%), gồm 1 ngọn tại tháp Bằng An, 20 ngọn tại thánh địa Mỹ Sơn, 3 ngọn ở Chiên Đàn và 3 ngọn ở Khương Mỹ [1]. Người Chăm gọi các ngọn tháp bằng gạch là Kalan, nghĩa là đền thờ [1]. Tác giả Ngô Văn Doanh (2002) cho biết hầu hết các Kalan còn được thờ phụng tế lễ đều mang tính lăng mộ vua chúa, đồng thời là dinh thự của các vị thần Ấn Độ giáo theo quan niệm mô phỏng núi Meru ở hạ giới [1].
Một khu tháp hoàn chỉnh thường gồm 3 ngọn tháp xây trên trục Bắc – Nam, mặt tiền quay về hướng Đông [1]. Tháp gồm 3 tầng thu nhỏ dần lên trên, giữa tháp đặt điện thờ nhỏ [1]. Tùy thời kỳ lịch sử, ngọn tháp phía Nam (trước thế kỷ 10) hoặc tháp Giữa (sau thế kỷ 10) có quy mô lớn nhất [1]. Toàn bộ khu tháp được bao bọc bởi tường bao có cổng vào và thường có thêm dãy nhà dài chuẩn bị vật phẩm hoặc nơi sinh hoạt của tăng lữ, nhạc công, vũ nữ phục vụ tế lễ [1]. Về kỹ thuật xây dựng, tháp Chăm được xây bằng loại gạch làm từ đất sét nhóm illit có độ mịn cao, thợ xây tháp bằng gạch rồi nghệ nhân mới điêu khắc lên tường gạch, chứ không phải xây bằng đất sét, khắc rồi mới nung cả tháp [1].
Bốn dấu tích tháp Chăm tại Đà Nẵng
Bốn khu vực ghi nhận dấu tích tháp Chăm tại Đà Nẵng gồm [1]:
- Tháp Xuân Dương: Nằm ở khu vực (trước 7/2025: phường Hòa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu), nay thuộc phường Hải Vân [1]. Di tích này được nhắc đến với tên gọi “Tháp cổ Trà Vương” trong Hòa Vang huyện chí (soạn năm 1862 và 1905) và một tài liệu năm 1909; sách Đại Nam nhất thống chí cũng chép về một ngôi đền ở phía tây núi [1]. Năm 1928, Henri Parmentier ghi nhận trên tạp chí Viện Viễn Đông Bác cổ (BEFEO) dấu vết tường, nền móng vuông cùng một khối đá cửa tháp tại gò đất thuộc địa phận Hóa Ô cũ [1]. Đến nay, khu vực còn một nền đất rộng giữa núi đá thấp và bờ biển, phía nam có Miếu Bà thờ thần Bô Bô và Thiên Y A Na [1].
- Tháp Phong Lệ: Nằm tại làng Phong Lệ (trước 7/2025: phường Hòa Thọ Đông, quận Cẩm Lệ), nay thuộc phường Cẩm Lệ [1]. Dấu tích được phát hiện năm 2011 khi một người dân đào móng xây nhà, sau đó được khai quật từ năm 2012 (xem thêm di tích Chăm Phong Lệ) [1]. Kết quả khảo cổ làm lộ nền móng một quần thể gồm tháp Giữa, tháp Bắc, tháp Nam trên trục Bắc – Nam và một tháp Cổng [1]. Khu vực hiện có nhiều công trình xây dựng nên chưa thể mở rộng khai quật trên diện rộng [1].
- Tháp Quá Giáng: Nằm ở khu vực (trước 7/2025: xã Hòa Phước, huyện Hòa Vang), nay thuộc phường Hòa Xuân (xem thêm di tích Chăm Quá Giáng) [1]. Năm 1903, Henri Parmentier khảo sát và ghi nhận một ngôi tháp còn đứng với lòng tháp hình chữ nhật nằm ngang, thuộc cụm 3 tháp có tường bao [1]. Đây là cụm tháp tồn tại trễ nhất tại Đà Nẵng; ngọn tháp còn sót lại đã biến mất khi xây dựng quốc lộ 1A [1].
- Tháp Cấm Mít: Nằm ở thôn Cẩm Toại Tây (trước 7/2025: xã Hòa Phong, huyện Hòa Vang), nay thuộc xã Hòa Vang (xem thêm di tích Chăm Cẩm Toại) [1]. Năm 2012, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng phối hợp cùng Bảo tàng Lịch sử quốc gia khai quật kéo dài 3 tháng, làm phát lộ dấu tích 3 tháp liền kề, một tháp cổng và một nhà dài trong hệ thống tường bao chu vi 160 m (chiều dọc 44 m, chiều ngang 36 m) [1].
Tra cứu liên quan
- Các di tích tháp tại Đà Nẵng: di tích Chăm Phong Lệ, di tích Chăm Quá Giáng, di tích Chăm Cẩm Toại
- Đền tháp lân cận: tháp Bằng An, thánh địa Mỹ Sơn
- Hiện vật và di tích liên quan: Bảo tàng Điêu khắc Chăm, giếng Chăm ở Đà Nẵng
- Địa bàn hành chính: phường Hải Vân, phường Cẩm Lệ, phường Hòa Xuân, xã Hòa Vang
Điều còn chưa rõ
- Thông tin cụ thể về 3 địa điểm di tích Chăm còn lại trong số 7 địa điểm trên địa bàn thành phố, do bài báo chỉ nêu 4 khu vực có tháp [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên tài liệu năm 1909 ghi tên “Tháp cổ Trà Vương”: bản trực tuyến của bài báo bị lỗi hiển thị ở chỗ này [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm chính xác ngọn tháp Quá Giáng bị phá hủy khi xây dựng quốc lộ 1A [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Dấu tích 4 ngôi tháp Chăm ở Đà Nẵng”, 12/06/2022, https://baodanang.vn/dau-tich-4-ngoi-thap-cham-o-da-nang-3234513.html, truy cập 24/10/2026.
