Từng là nông cụ phổ biến tại các vùng nông thôn xứ Quảng, cối xay lúa dùng để tách vỏ trấu ra khỏi hạt thóc trước khi đem giã gạo [1]. Dụng cụ này được đan và đắp từ tre, gỗ, đất sét trộn trấu, đòi hỏi thợ làm cối tay nghề cao và trải qua nhiều công đoạn gia công [1][2]. Từ khi có điện và máy xay xát, cối thủ công dần bị bỏ; ở làng một tác giả kể lại, cối ngừng hoạt động từ đầu những năm 1980 [1][2].
Cấu tạo và vật liệu làm cối
Theo tác giả Đào Thanh Tùng trên Báo Đà Nẵng, vật liệu làm cối xay lúa gồm tre, gỗ, đất sét và vỏ trấu [1]. Nan tre được chẻ nhỏ để đan lớp thân bao bọc bên ngoài cối [1]. Tác giả Hứa Xuyên Huỳnh trên Báo Quảng Nam miêu tả thợ đan lớp mành bên ngoài cối thật mịn, nhồi đất sét theo tỷ lệ thích hợp để đắp hai thớt xay [2]. Phần gỗ được cưa thành các khúc ngắn theo thớ dọc để không bị dằm và phơi khô tránh nứt nẻ, dùng làm các dăm gỗ thông đóng khít vào hai mặt thớt âm dương [1][2]. Hai rãnh cối tạo từ đất sét trộn với vỏ trấu [1].
Thân cối được đặt trên giá bốn chân bằng gỗ hoặc đúc xi-măng [1]. Tay cầm làm từ một đoạn tre hoặc gỗ dài chừng 1 mét đẽo hình chữ T [1]. Đầu cuối của tay cầm có mấu xỏ vào tai cối ở phía trên, phần thân tay cầm được buộc dây treo lên cao để giữ vị trí ổn định của cối [1]. Theo Hứa Xuyên Huỳnh, mỗi chiếc cối hoàn chỉnh cần hơn 10 công; sau vài năm sử dụng, các rãnh gỗ trên hai thớt mòn đi thì phải tháo ra sửa lại [2]. Theo Đào Thanh Tùng, ngày trước hầu hết các làng quê chỉ có một vài bậc cao niên làm được cối, thường được gọi là “nghệ nhân làm cối” [1]. Hứa Xuyên Huỳnh kể ông nội mình là một trong số ít người đủ khéo tay để làm cối, thỉnh thoảng được mời đi “đóng” cối giúp [2].
Cách vận hành và công đoạn xay xát
Khi xay, lúa phơi khô được đổ vào cối với lượng vừa phải để hạt không văng ra ngoài [1]. Người thao tác cần lực mạnh và đẩy tay quay đều đặn để thớt cối quay nhịp nhàng, vỏ trấu tróc đều mà không làm nát hạt gạo [1]. Vì thế, việc xay lúa thường do các ông bố và con trai trong nhà đảm nhiệm [1]. Mỗi vòng quay cối phát ra âm thanh cút kít nhịp nhàng [1].
Hạt lúa bóc vỏ rơi xuống vành cối hình phễu rồi theo rãnh trút xuống chiếc nia đặt dưới chân giá [1]. Phụ nữ tiếp quản công đoạn kế tiếp là rê và sàng sảy để tách riêng hạt gạo lứt với vỏ trấu [1]. Gạo được cất vào hũ sành hoặc bao tải, còn trấu đem về chái bếp làm chất đốt [1]. Để có hạt gạo trắng, người dân đưa gạo lứt vào cối đá giã bằng chân để bóc tiếp lớp cám [2]. Phần cối đá thường được đặt mua từ Quảng Ngãi chuyển ra, thân cối dùng gỗ lớn gắn chày cứng [2]. Hứa Xuyên Huỳnh kể ở làng cũ của mình, vùng đông Thăng Bình, chỉ chừng mươi nhà có “trọn bộ” cối xay và cối giã; láng giềng thỉnh thoảng gánh lúa sang xay giã nhờ [2].
Mai một và dấu tích trong các bảo tàng
Hứa Xuyên Huỳnh kể bộ cối xay và cối giã nhà mình ngừng hoạt động từ đầu những năm 1980, khi trong làng xuất hiện chiếc máy xay xát chạy bằng điện [2]. Đào Thanh Tùng viết rằng từ khi có điện, có máy xay, chiếc cối xay lúa dần bị quên lãng và nghề làm cối thủ công cũng mai một [1]. Dù vậy, cối xay lúa vẫn để lại dấu ấn trong văn hóa dân gian qua câu thành ngữ “Gà què ăn quẹn cối xay” [1], hay câu ca dao “Thương cho cái cối cái chày / Đêm khuya giã gạo có mày có tao” [2].
Nhiều hiện vật cối truyền thống hiện được lưu giữ tại các bảo tàng ở xứ Quảng. Cuối tháng 8/2021, Bảo tàng Hội An tổ chức phát sóng trực tiếp giới thiệu chiếc cối xay lúa trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa dân gian Hội An, kèm tư liệu thao diễn các công đoạn chẻ tre, đan mành, nhồi đất và đóng nêm gỗ của người dân [2]. Tại Bảo tàng Đồng Đình trên bán đảo Sơn Trà (nay thuộc phường Sơn Trà), đạo diễn Đoàn Huy Giao lưu giữ một chiếc cối đá [2]. Tấm bảng thuyết minh tại đây ghi cối do tiền hiền Trương Công mang từ quê cũ Ninh Bình trong cuộc khai khẩn đất Nam An vào nửa sau thế kỷ 15 [2].
Ở Điện Bàn, Không gian nhà Việt Nam (Vinahouse) của ông Lê Văn Vĩnh lưu giữ một cối giã lúa bằng gỗ mít có tuổi đời hơn 200 năm qua sáu đời chủ [2]. Chiếc cối này được giữ ở xã Quế Hiệp (trước 7/2025: xã Quế Hiệp, huyện Quế Sơn), nay thuộc xã Quế Sơn Trung, cho đến năm 1999 mới đưa về Điện Bàn, đặt cạnh cối đá sa thạch cổ của người Chăm, nồi đồng cổ làng đúc đồng Phước Kiều và ống khói bằng gốm Thanh Hà [2].
Tra cứu liên quan
- Làng nghề và hiện vật: làng nghề truyền thống, làng đúc đồng Phước Kiều, làng gốm Thanh Hà
- Điểm lưu giữ: Bảo tàng Đồng Đình, phố cổ Hội An
- Địa bàn: bán đảo Sơn Trà, phường Sơn Trà
Điều còn chưa rõ
- Tỷ lệ đất sét và trấu khi đắp hai thớt trong kỹ thuật làm cối truyền thống; các nguồn không nêu công thức cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh tính và quê quán của người thợ chế tác chiếc cối gỗ mít 200 năm tuổi ở Quế Hiệp trước năm 1999 [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Ai còn nhớ cối xay lúa?”, 07/08/2021, https://baodanang.vn/ai-con-nho-coi-xay-lua-3233681.html, truy cập 24/10/2026.
- Báo Quảng Nam, “Cối, chày thương nhớ…”, 26/09/2021, https://baodanang.vn/coi-chay-thuong-nho-3027175.html, truy cập 24/10/2026.
