Bên cạnh các cách giải thích nguồn gốc địa danh mang tính học thuật, trong dân gian còn lưu truyền những mẩu chuyện vui về xuất xứ tên gọi Tourane của Đà Nẵng [1]. Những mẩu chuyện này được nhà nghiên cứu Võ Văn Dật ghi lại trong cuốn sách “Lịch sử Đà Nẵng 1306 – 1975” như những mẩu chuyện “đượm tính chất hài hước nhưng vẫn có người tin là thật” [1].
Ba mẩu chuyện truyền miệng về tên Tourane
Theo bài viết của Hứa Xuyên Huỳnh trên Báo Quảng Nam, nhà nghiên cứu Võ Văn Dật khi khảo cứu lịch sử Đà Nẵng đã liệt kê ba mẩu chuyện truyền miệng dân gian giải thích tên Tourane [1]. Tác giả bài báo cho biết ông chỉ xem đó là “ngoại truyện” [1]:
- Chuyện bà già rang cua: Khi người Pháp mới đổ bộ lên vùng Đà Nẵng, họ gặp một bà già đang ngồi rang cua [1]. Họ hỏi nơi này gọi là gì; do ngôn ngữ bất đồng, bà tưởng họ hỏi “món gì đó?” nên mau mắn đáp: “Phải, cua rang đây!” [1]. Người Pháp liền lấy sổ tay ra ghi thành Tourane [1].
- Chuyện tháp coi lừa (Tour d’âne): Trong cuộc viễn chinh của Pháp và Tây Ban Nha tại Đà Nẵng năm 1858 – 1860, đội quân mang theo nhiều lừa để chuyển vận [1]. Họ dựng một cái tháp trên bãi thả lừa để canh chừng và gọi đó là “Tour d’âne” (tháp coi lừa) [1]. Lời truyền miệng cho rằng từ cụm từ này mà hình thành tên gọi Tourane [1].
- Chuyện một vòng dạo cưỡi lừa (un tour d’âne): Vẫn dựa vào từ “âne” (con lừa trong tiếng Pháp), câu chuyện thứ ba kể rằng vào thời kỳ người Pháp mới tới, Đà Nẵng còn là một thị trấn nhỏ hẹp [1]. Người ta cưỡi một con lừa đi dạo một vòng quanh phố (un tour) là hết cả thị trấn [1]. Do đó người Pháp gọi nơi này là thành phố một vòng lừa (“un tour d’âne”), lâu dần đọc trại thành Tourane [1].
Chuyện “Phải, Phố” và tên Faifo
Giai thoại bà già rang cua đối đáp nhầm câu hỏi địa danh có nét tương đồng với một chuyện kể dân gian về tên gọi Faifo ở thương cảng Hội An [1]. Chuyện kể rằng xưa kia các thương nhân Hà Lan đi thuyền cập bến, bước lên bờ hỏi cư dân địa phương: “Đây có phải Phố?” (từ “Phố” viết hoa để chỉ khu thương cảng buôn bán sầm uất) [1].
Người địa phương trả lời ngắn gọn: “Phải, Phố!”, mang nghĩa xác nhận đúng là khu phố [1]. Từ câu đối đáp này, người phương Tây phiên âm thành địa danh Faifoo [1]. Tác giả bài báo lưu ý đó chỉ là một cách giải thích dân dã, trong rất nhiều nghi vấn về nguồn gốc địa danh Hội An [1].
Những băn khoăn của Tràng Thiên và địa danh biến đổi
Trong tùy bút “Hội An” viết năm 1966, nhà văn Tràng Thiên từng nêu thắc mắc về việc cả hai đô thị lớn nằm kề nhau ở Quảng Nam cũ là Đà Nẵng và Hội An “đều phải mang tên Tây”, trong khi tên tuổi cả hai chắc chắn đã có từ trước [1]. Ông liệt kê các chuỗi tên Đà Nẵng – Tourane – Thuộc Giản và Hội An – Faifoo – Phải Phố [1]. Trong đó, tên “Thuộc Giản” từng được học giả Lê Văn Hòe cắt nghĩa trong cuốn “Tầm nguyên tự điển” [1]. Dù vậy, Tràng Thiên cũng nhìn nhận những tên như Thuộc Giản hay Phải Phố hầu như chỉ xuất hiện trong giới học giả bàn luận với nhau, còn người dân không sử dụng trong đời sống [1].
Bài báo cũng chỉ ra sự biến đổi hoặc mai một của một số địa danh khác trong vùng [1]:
- Địa danh Hội Khách: Từng là chợ phiên của người Cơ Tu trên bãi đất phù sa bên bờ sông Vu Gia [1]. Chợ phiên này chấm dứt hoạt động vào đầu thế kỷ 20, nay chỉ còn lại tên của một thôn ở miền núi Đại Lộc [1].
- Xứ Bà Thân thành Hà Thân: Theo sách của Võ Văn Dật, xứ Bà Thân ở tả ngạn sông Hàn, “bà Thân” là một trong những bậc tiền hiền của làng An Hải nên dân làng gọi là xứ Bà Thân [1]. Rồi do có người gọi sai, chép vào sách vở, thành ra xứ Hà Thân [1]. Xem thêm chợ và bến đò Hà Thân.
Tra cứu liên quan
- Nguồn gốc tên gọi: tên gọi Đà Nẵng, Tourane, tên gọi Faifo
- Địa danh liên quan: chợ và bến đò Hà Thân
- Sông ngòi: sông Hàn, sông Vu Gia
Điều còn chưa rõ
- Nguồn gốc nguyên thủy và thời điểm xuất hiện lần đầu của từng câu chuyện truyền miệng về bà già rang cua hay tháp coi lừa trong dân gian [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Căn cứ ngôn ngữ học của cách giải thích địa danh Thuộc Giản trong sách “Tầm nguyên tự điển” của Lê Văn Hòe [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Địa danh… truyền miệng”, 14/12/2019, https://baodanang.vn/dia-danh-truyen-mieng-3027547.html, truy cập 24/10/2026.
