Đầu năm 1886, giữa vùng núi Quế Sơn, có một “tỉnh” không do triều đình lập. Người lập ra nó, Nguyễn Duy Hiệu, cho rước 150 bài vị từ văn miếu của tỉnh lên thờ, và tổ chức đủ sáu bộ như một triều đình thu nhỏ [1]. Đó là Tân tỉnh Trung Lộc, đại bản doanh của Nghĩa hội Quảng Nam.
Hưởng ứng chiếu Cần Vương
Sau khi phe chủ chiến thất bại ở kinh thành Huế, vua Hàm Nghi ra Quảng Trị và xuống chiếu Cần Vương. Tháng 9/1885, Nghĩa hội Quảng Nam được lập, do Trần Văn Dư làm hội chủ; Nguyễn Duy Hiệu, Phan Bá Phiến, Nguyễn Thành cùng nhiều văn thân tham gia [1]. Cũng đầu tháng 9 năm ấy, Nghĩa hội đánh chiếm tỉnh thành La Qua [1].
Tháng 12/1885, Trần Văn Dư gặp nạn. Nguyễn Duy Hiệu được cử làm hội trưởng [1].
Tân tỉnh Trung Lộc
Trung Lộc được chọn vì có núi non hiểm trở kề bên mà đất lại màu mỡ, hợp với kháng chiến lâu dài. Tại đây, Nguyễn Duy Hiệu nhân danh vua Hàm Nghi phong chức cho người có công và xử án người có tội [1]. Viên công sứ Pháp ở Huế khi ấy gọi ông là một tay khuấy động lớn ở Quảng Nam [1].
Kết cục và người đi tiếp
Nghĩa hội tan rã năm 1887 [1]. Nguyễn Duy Hiệu, người Bến Trễ, Thanh Hà, được an táng ở Hội An; mộ ông là một di tích [1].
Một người của Nghĩa hội còn đi tiếp: Nguyễn Thành, từng là Tán tương quân vụ, về ẩn ở sơn trang, rồi năm 1904 cùng Phan Bội Châu lập Duy Tân hội [2]. Con đường từ Cần Vương sang Duy Tân của xứ Quảng đi qua chính con người này.
Điều còn chưa rõ
Bài này dựa trên hồ sơ một di tích, nên nghiêng về Nguyễn Duy Hiệu. Diễn biến các trận đánh, cái chết của Trần Văn Dư và của Nguyễn Duy Hiệu, vai trò của Phan Bá Phiến đều cần sách sử; các nguồn cũng ghi khác nhau về tháng lập hội và tháng tan rã.
Xem thêm
Hoàng Diệu, Ông Ích Khiêm, phong trào chống sưu thuế năm 1908.
Nguồn tham khảo
- Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản văn hóa Hội An, “Lý lịch di tích mộ Nguyễn Duy Hiệu”, https://hoianheritage.net/uploads/download/ly-lich-di-tich-mo-nguyen-duy-hieu-chinh-thuc.pdf, truy cập 12/10/2026.
- Huỳnh Văn Mỹ, “Đất Quảng với phong trào Duy Tân – Kỳ 1: Nơi hội tụ thủ lĩnh”, Tuổi Trẻ, 9/9/2014, https://tuoitre.vn/dat-quang-voi-phong-trao-duy-tan-ky-1-noi-hoi-tu-thu-lin-643129.htm, truy cập 12/10/2026.
