Năm 1749 – 1750, thương nhân người Pháp Pierre Poivre đại diện cho Công ty Machault đến cảng Tourane để thương thảo việc lập thương điếm với chính quyền chúa Nguyễn Phúc Khoát [1]. Chuyến lưu lại trùng vào dịp Tết Nguyên đán Canh Ngọ 1750, khiến việc đàm phán bị đình trệ do quan lại sở tại ngừng làm việc trong kỳ nghỉ lễ [1]. Nhật ký hành trình của ông ghi lại những quan sát trực tiếp về phong tục đón năm mới của cư dân địa phương và các nghi thức giao tiếp của triều đình Đàng Trong [1].
Bối cảnh chuyến đi và tư liệu của Pierre Poivre
Theo Báo Đà Nẵng, Pierre Poivre sinh năm 1719 tại Lyon trong một gia đình thương nhân và mất năm 1786 [1]. Lớn lên, ông gia nhập Hội Thừa sai Paris và sang truyền giáo tại các nước phương Đông [1]. Sau khi trở về châu Âu năm 1747, ông chuyển sang làm đại diện cho Công ty Machault, đến cảng Tourane nhằm thương thảo việc lập thương điếm và phát triển thương mại hai chiều với chính quyền chúa Nguyễn Phúc Khoát [1]. Thương đoàn có mặt tại Tourane từ ngày 29/8/1749 đến ngày 11/2/1750, tương ứng từ ngày 17 tháng Bảy năm Kỷ Tỵ đến mồng 5 tháng Giêng năm Canh Ngọ theo âm lịch cũ trước năm 1968 [1]. Cùng thời gian này, giáo sĩ Johannis Koffler sinh tại Prague và nói tiếng Đức đang làm ngự y trong phủ chúa Nguyễn tại Huế [1].
Tài liệu “Voyage de Pierre Poivre en Cochinchine” được lưu trữ tại Văn khố thuộc địa của Pháp trong hồ sơ có tên “Colonies – Extrême-Orient – Cochinchine, 1748-1750, nº 2” [1]. Nhà nghiên cứu Henri Cordier đã khai thác tư liệu này và công bố trên Tập san Viễn Đông (Revue de l’Extrême-Orient), tập III, xuất bản tại Paris năm 1887 [1]. Hồ sơ gồm phần nhật ký hành trình từ ngày 29/8/1749 đến ngày 11/2/1750 (trang 364 – 510) và phần mô tả xứ Đàng Trong những năm 1749 – 1750 (trang 81 – 121) [1].
Trở ngại hành chính từ tục phong ấn
Trong phần nhật ký trang 498, Poivre ghi lại trở ngại hành chính do phong tục cuối năm âm lịch tại Đàng Trong gây ra [1]. Vào dịp này, các công đường ở Tourane và cả nước đều lau chùi, đóng gói niêm phong ấn triện để nghỉ Tết, khiến hoạt động công việc bị gián đoạn suốt kỳ nghỉ kéo dài cả tháng [1]. Nhật ký ghi ngày 27 tháng 11 âm lịch năm Kỷ Tỵ (tức ngày 5/1/1750) rằng Johannis Koffler cho Poivre biết trong thư rằng chúa Nguyễn Phúc Khoát đang hối thúc các quan giục đoàn tàu rời đi [1]. Koffler khuyên ông nên đợi đến ngày 25 tháng Chạp âm lịch khi các ấn triện được đóng gói lại [1]. Nếu công việc chưa kết thúc trước thời điểm đó, đoàn buôn sẽ phải đợi hơn một tháng rưỡi để các nghi lễ năm mới trôi qua [1]. Do các giao dịch không diễn ra đúng tiến độ, tàu Machault buộc phải lưu lại cảng Tourane chờ qua Tết [1].
Nghi thức trao thư và quà mừng Tết từ phủ chúa
Trong hai ngày 29 và 30 Tết, các nỗ lực giao dịch của Poivre đều không thể thực hiện, mà chỉ diễn ra cuộc gặp gỡ các quan lại để trao nhận quà mừng năm mới từ phủ chúa [1]. Đây là tập tục tặng quà trước Tết được cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài duy trì thời bấy giờ [1]. Ngày 6/2/1750 (29 Tết), các quan từ Faifo (Hội An) đến Tourane và cử hai người lính lên thuyền giục Poivre lên bờ tiếp nhận thư và lễ vật của chúa [1]. Họ cho biết ngày mốt đã sang đầu năm mới của Đàng Trong và lễ Tết kéo dài năm hoặc sáu ngày, trong khoảng thời gian đó không thể làm bất cứ việc gì [1]. Poivre hẹn các quan chuẩn bị cho ngày hôm sau để ông lên bờ tiếp nhận thư với các nghi lễ phù hợp [1].
Ngày 7/2/1750 (30 Tết), Poivre lên bờ cùng một sĩ quan và tám người hộ tống mặc như binh lính [1]. Thấy các quan lúng túng về nghi lễ vì không mang theo tàu thuyền hay binh lính, ông chủ động mời họ lên tàu của mình [1]. Vị chánh quan mang lễ phục đặt chiếc hộp nhỏ đựng chiếu thư lên bàn làm lễ, sau đó Poivre nhận thư và khóa hộp lại [1]. Sau khi các món quà nhỏ của chúa được đưa lên tàu, các quan nhân danh chúa tặng riêng cho Poivre một món quà đặc biệt gồm 20 con gia cầm và 2 con heo [1]. Các quan nhận xong việc liền vội vã rời đi mà không dùng bữa ăn nhẹ do Poivre chuẩn bị đón tiếp [1].
Phong tục mồng 1 Tết tại cảng Tourane
Ngày 8/2/1750 (Mồng 1 Tết Canh Ngọ), Poivre lên bờ và chứng kiến các sinh hoạt đầu năm của cư dân Đàng Trong [1]. Ông ghi nhận người dân ở đây sử dụng lịch giống như lịch Trung Hoa [1]. Lúc rạng đông, mọi người trồng trước cửa nhà một cây tre cao trang trí bằng vải lanh hoặc giấy vụn có viết các ký tự kiểu chữ phù để cầu may mắn [1]. Người dân dành trọn ngày đầu năm để đi lễ chùa, thăm viếng bạn bè, uống rượu và ăn ngon [1]. Cộng đồng không họp chợ, không giết mổ gia súc mà chỉ tập trung vui chơi giải trí [1].
Về thời tiết, ngày mồng 1 có nhiều mưa và gió [1]. Thủy thủ đoàn chỉ có thể đưa một vài người bệnh từ Tourane lên tàu [1]. Tàu thiếu lương thực nhưng không thể mua bổ sung vì người dân nghỉ Tết ít nhất ba ngày, trong khi người cộng sự phụ trách mua sắm hàng hóa đã bỏ trốn trước đó cùng hơn 100 quan tiền [1].
Bổ sung lương thực và rời bến
Ngày 9/2/1750 (Mồng 2 Tết), Poivre lên bờ tìm cách bổ sung đồ dự trữ cho chuyến vượt đại dương trở về châu Âu [1]. Do chợ Hàn ngày Tết không họp, ông tiếp xúc với quan lại tại cửa Hàn [1]. Các quan hứa cung ứng 4.000 livres gạo (tương đương 1.958 kg) nhưng yêu cầu nộp một khoản phí cân gạo, khiến cuộc thương lượng không thành [1]. Đoàn tàu quyết định dựa vào 7.600 livres gạo (tương đương 3.720 kg) sẵn có trên tàu để tiếp tục hành trình hướng tới đảo l’Isle de France [1]. Tối ngày 10/2/1750 (Mồng 3 Tết), tàu Machault nhổ neo nhưng phải trì hoãn do gió đổi chiều [1]. Đến ngày 11/2/1750, con tàu mới chính thức rời khỏi Tourane [1].
Trong phần mô tả chung về Đàng Trong trang 106, Poivre ghi nhận Tết Nguyên đán là lễ hội trọng thể kéo dài đến rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu) [1]. Trong suốt thời gian đó, hàng quán đóng cửa, hoạt động xã hội bị gián đoạn, triều đình và dân gian đều chìm trong cảnh ăn chơi [1].
Tra cứu liên quan
- Địa danh lịch sử: Tourane, cửa Hàn, chợ Hàn
- Hội An: Phố cổ Hội An
- Lễ hội truyền thống: Tết Nguyên đán ở Hội An
Điều còn chưa rõ
- Nguồn bài báo ở phần đầu ghi ngày 11/2/1750 tương ứng với mồng 5 tháng Giêng năm Canh Ngọ, nhưng ở đoạn sau lại ghi 11/2/1750 là Mồng 4 Tết [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nhật ký nhắc đến địa danh “l’Isle de France” và nguồn dịch chú thích là “vùng thủ đô nước Pháp”, trong khi tên gọi này vào thế kỷ 18 cũng là tên thuộc địa Pháp của đảo Mauritius trên tuyến hàng hải Ấn Độ Dương [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Vai trò của Johannis Koffler được nguồn giới thiệu là giáo sĩ ngự y tại Huế, nhưng thư từ nhật ký lại xưng là Đức Giám mục [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nguồn không ghi rõ chủng loại và số lượng các món quà nhỏ do chúa Nguyễn Phúc Khoát gửi cho Poivre, ngoài khoản tặng riêng 20 con gia cầm và 2 con heo do quan lại chuyển giao [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Tết cổ truyền năm Canh Ngọ – 1750 ở Tourane qua góc nhìn của thương nhân nước ngoài”, 25/01/2025, https://baodanang.vn/tet-co-truyen-nam-canh-ngo-1750-o-tourane-qua-goc-nhin-cua-thuong-nhan-nuoc-ngoai-3237217.html, truy cập 24/10/2026.