Tộc Thân ở xứ Huế có ba thế hệ nối tiếp nhau từng đến nhận chức việc quan lại tại vùng đất Quảng Nam [1]. Cả ba vị Thân Văn Quyền, Thân Văn Nhiếp và Thân Trọng Huề đều để lại dấu ấn qua các biến cố chính trị, quân sự và xã hội của triều Nguyễn [1].
Thân Văn Quyền: Giáo thụ phủ Thăng Hoa
Theo bài viết của tác giả Lê Thí trên Báo Đà Nẵng, tộc Thân là dòng dõi Thân Nhân Trung thời Lê, từ miền Bắc di cư vào sinh sống tại làng An Lỗ (bài báo năm 2018 ghi thuộc xã Phong Hiền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế) từ thế kỷ 14, sau có nhánh chuyển sang làng Nguyệt Biều [1]. Người đầu tiên trong gia đình đến làm quan ở xứ Quảng là Thân Văn Quyền (1771 – 1837) [1].
Thuở nhỏ ông có tiếng hay chữ nhưng không ra thi cử làm quan mà ở nhà dạy học [1]. Đến năm 1823, Trịnh Hoài Đức tiến cử ông lên vua Minh Mạng [1]. Nhà vua bổ dụng ông giữ chức Giáo thụ phủ Thăng Hoa thuộc dinh Quảng Nam (bài báo ghi tương ứng huyện Thăng Bình) lúc ông 52 tuổi [1]. Nhậm chức được hơn một năm, Thân Văn Quyền được điều về kinh đô Huế giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám kiêm Thừa chỉ Viện Hàn lâm [1].
Năm 1835, ông thể hiện tính cương trực khi can gián vua Minh Mạng trong việc nghị tội Tiến sĩ Nguyễn Trữ (Án sát Hưng Yên) với lý do nên chiếu cố kẻ hiền tài [1]. Vua tức giận hạ lệnh đưa ông đi xử trảm, nhưng sau đó nghĩ lại và hỏa tốc sai đem Hỏa bài ra bãi chém An Hòa đình chỉ việc hành hình [1].
Thân Văn Nhiếp: Bố chánh Quảng Nam thời đầu kháng Pháp
Con trai thứ của Thân Văn Quyền là Thân Văn Nhiếp (1804 – 1872), đỗ cử nhân (Hương tiến) năm 1841 và từng làm quan tại Khánh Hòa, Gia Định, Vĩnh Long, Bình Thuận, Bình Định [1]. Tháng 11 năm 1856, ông được bổ nhiệm làm Bố chánh Quảng Nam trong bối cảnh địa phương gặp nạn đói và cửa biển Đà Nẵng chịu sự dòm ngó từ phương Tây [1].
Khi quân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng ngày 1/9/1858 và chiếm đóng bán đảo Sơn Trà, ông bị xử phạt [1]. Sách Đại Nam thực lục ghi lại: “Trần Hoằng, Nguyễn Tài… đều cách chức bắt đi trước quân gắng sức làm việc. Bọn Văn Nhiếp, Văn Phổ đều giáng 4 cấp lưu dụng” [1]. Theo bài báo, Thân Văn Nhiếp đã tham gia cuộc chiến chống Pháp tại mặt trận Đà Nẵng từ ngày đầu đến ngày cuối [1].
Đến tháng 4 năm 1861, nhờ có kinh nghiệm chiến trận, triều đình điều ông vào Gia Định làm Hiệp tán Quân thứ ở Biên Hòa để tiếp tục chống Pháp [1]. Ông mất năm 1872 tại dinh Án sát Gia Định [1].
Thân Trọng Huề: Bố chánh Quảng Nam và phong trào Duy tân
Thân Trọng Huề là con trai của Thân Văn Nhiếp, sinh năm 1868 tại Gia Định, thông thạo cả Nho học lẫn Tây học cùng hành chính và luật pháp phương Tây [1]. Năm 1888, ông qua được nhị trường kỳ thi Hương, sang năm 1889 được cử sang Pháp học tại Trường Thuộc địa [1]. Sau 7 năm học tập, ông tốt nghiệp thủ khoa rồi về nước làm việc tại kinh đô, được khen là thanh liêm, cần mẫn, làm việc khoa học, chuyên nghiệp [1].
Năm 1919, ông tham gia sáng lập Hội Khai trí tiến đức tại Hà Nội, đồng thời cộng tác với các báo như Đông Dương tạp chí, Trung Bắc tân văn, Nam Phong để đề xuất cải cách xã hội và vạch trần tệ tham nhũng của quan lại [1]. Thời kỳ làm quan ở Huế, ông giao thiệp với các nhân sĩ như Phan Châu Trinh, Đào Nguyên Phổ [1]. Khi ông giữ chức Bố chánh Quảng Nam, phong trào Duy tân bắt đầu xuất hiện và phát triển [1]. Tác giả bài báo đưa ra phỏng đoán rằng có thể ông đã ngầm hỗ trợ bộ ba phong trào bằng cách làm ngơ trước các hoạt động của họ trong giai đoạn đầu [1].
Theo bài báo, Thân Trọng Huề còn thúc đẩy cải cách thi cử, cổ vũ bình đẳng giới trong học tập, và trên cương vị Thượng thư Bộ Binh, theo bài báo, ông đã buộc người Pháp ký vào văn kiện công nhận lãnh thổ Việt Nam bao gồm hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa [1]. Cuối đời, ông giữ chức Thượng thư hai bộ: Bộ Học và Bộ Binh, kiêm Đô ngự sử Viện Đô sát [1].
Chuyện phạt vạ con bò qua lời kể Phan Khôi
Trong hoạn lộ, Thân Trọng Huề từng một lần bị Nguyễn Thân bãi chức vì đi trong kinh thành gặp quan lớn mà không xuống ngựa vái chào, và một lần bị Tổng đốc Hồ Đệ giáng chức [1].
Vụ việc với Tổng đốc Hồ Đệ được nhà báo Phan Khôi kể lại trên báo Đông Pháp thời báo số ra ngày 13/12/1928 trong bài “Con bò của ông Tổng đốc” [1]. Hồ Đệ nuôi một bầy bò, có con to khỏe hay vào các vườn xung quanh phá phách [1]. Khi con bò xông vào phá dinh Bố chánh và lính xua đuổi không chịu đi, Thân Trọng Huề ra lệnh cho lính mổ thịt ăn dù biết rõ đó là bò của Tổng đốc [1].
Hôm sau, ông sang gặp Hồ Đệ, cho biết lính đã giết bò ăn thịt rồi mới nói là bò của quan trên [1]. Khi nghe Hồ Đệ giải thích nuôi bò để dành làm đám kỵ cụ nhà, Thân Trọng Huề đã chất vấn tại sao không ra ngoài mua mà tự nuôi khiến người buôn bò ngoài thành ế ẩm [1]. Sau đó ông xin lỗi vì tự tiện hạ sát con bò rồi ra về; bài báo không kể tiếp, chỉ cho biết ông từng bị Tổng đốc Hồ Đệ “hạ 4 trật cho về nhà”, sau đó xin ra Bắc [1]. Phan Khôi cũng kể Thân Trọng Huề ghi nhật ký mỗi ngày từ thời đi học bên Pháp, mỗi năm một cuốn, dồn lại đến hàng mấy chục cuốn [1].
Tra cứu liên quan
- Chiến sự Đà Nẵng: chiến sự 1858 – 1860
- Địa danh: phủ Thăng Hoa, bán đảo Sơn Trà
- Nhân vật liên quan: Phan Châu Trinh, Phan Khôi
- Chủ quyền hải đảo: Hoàng Sa
- Danh mục nhân vật: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Năm mất của Thân Trọng Huề: nguồn tư liệu của bài báo không ghi năm mất của ông [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Nhận định Thân Trọng Huề ngầm hỗ trợ bộ ba Duy tân Quảng Nam là giả thuyết và phỏng đoán cá nhân của tác giả Lê Thí (“có thể”), chưa có văn bản xác thực chứng minh [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Chi tiết văn bản về hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thời kỳ Thân Trọng Huề làm Thượng thư Bộ Binh chỉ được nêu theo lời bài báo, chưa trích dẫn số hiệu hoặc ngày tháng cụ thể của văn kiện [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Ba vị quan họ Thân”, 16/12/2018, https://baodanang.vn/ba-vi-quan-ho-than-3034911.html, truy cập 27/10/2026.
