Phan Bôi, tên thường gọi là Hoàng Hữu Nam, sinh năm 1911 tại làng Bảo An, em ruột nhà yêu nước Phan Thanh [2]. Ông từng bị tù ở Côn Đảo, bị đày sang Madagascar, rồi làm Thứ trưởng Bộ Nội vụ và Chánh Văn phòng Phủ Chủ tịch sau Cách mạng Tháng Tám [1][2].
Quê Bảo An và trường Quốc học Huế
Làng Bảo An nay thuộc xã Gò Nổi (trước 7/2025: xã Điện Quang, thị xã Điện Bàn) [2]. Nhân Dân kể đây là vùng đất của Hoàng Diệu, Phan Khôi, Phan Thanh [1].
Phan Bôi cùng sinh năm 1911 với Võ Nguyên Giáp, học trên ông một lớp ở Quốc học Huế [3]. Hai người tham gia phong trào đòi thả Phan Bội Châu, truy điệu Phan Châu Trinh [3]. Khi Phan Bội Châu bị quản thúc ở Bến Ngự, họ cùng Nguyễn Chí Diểu, Hải Triều thường đến nghe ông nói chuyện vào thứ năm hằng tuần [3].
Năm ông bị đuổi học được ghi là 1925 [2], 1926 [1] hoặc 1927 [3]. Nhân Dân ghi năm 1926, khi 15 tuổi và học năm thứ ba, ông lãnh đạo cuộc bãi khóa của học sinh Huế [1].
Từ Sài Gòn đến Côn Đảo
Rời Huế, ông ra Hà Nội làm công nhân nhà in, tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, năm 1929 vào Sài Gòn [2]. Nhân Dân ghi ông vào An Nam Cộng sản Đảng năm 1928, Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1930 [1].
Ngày 8/2/1931, ông là diễn giả chính tại cuộc mít-tinh do Thành ủy Sài Gòn tổ chức [1]. Cổng thông tin thành phố ghi buổi diễn thuyết diễn ra gần sân bóng đá Mayer; khi thanh tra mật thám Legrand lên diễn đàn bắt ông, Lý Tự Trọng nổ súng bắn gục Legrand [2]. Phan Bôi bị bắt, bị kết án 20 năm khổ sai, đày ra Côn Đảo [1][2].
Đà Nẵng, Hà Nội và Madagascar
Năm 1936, Mặt trận Nhân dân lên cầm quyền ở Pháp, nhiều tù chính trị được thả [2]. Từ Côn Đảo về, Phan Bôi hoạt động trong Mặt trận Dân chủ Đông Dương ở Đà Nẵng, dẫn đầu đoàn đại biểu lao động đi đón phái viên Godart [2]. Sau đó ông ra Hà Nội, ở nhà anh Phan Thanh [1], viết cho các báo Le Travail, Notre Voix, Dân chúng, Ngày nay [2].
Tháng 5/1940, ông bị bắt, đày đi Bắc Mê (Hà Giang) [1][2]. Nhân Dân ghi tháng 11/1941 ông bị lưu đày sang Madagascar; cổng thông tin thành phố ghi cuối năm 1941 [1][2].
Nhân Dân ghi tháng 11/1942 quân Anh chiếm Madagascar, chọn bảy người đưa đến Calcutta học tình báo, truyền tin, nhảy dù [1]. Cổng thông tin thành phố ghi ngày 4/6/1943, Phan Bôi, Lê Giản và một số người được công sứ Pháp tuyên bố phóng thích, rồi được đưa về một căn cứ Anh ở Ấn Độ [2].
Theo Nhân Dân, đợt nhảy dù đầu tiên tháng 10/1944 gồm Hoàng Đình Dong và Lê Giản; khoảng một tuần sau, Phan Bôi và Dương Công Hoạt nhảy dù xuống Cao Bằng [1]. Cổng thông tin thành phố ghi Lê Giản và Phan Bôi được chọn tập nhảy dù, thả xuống rừng Việt Bắc năm 1944 [2].
Sau Cách mạng Tháng Tám
Phan Bôi được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa I của tỉnh Quảng Nam, được cử làm Thứ trưởng Bộ Nội vụ, Chánh Văn phòng Phủ Chủ tịch [2]. Sau Hiệp định Sơ bộ (3/1946), ông làm Trưởng ban Liên kiểm Việt – Pháp [1][2]; Báo Đà Nẵng gọi là Ban liên lạc Việt – Pháp [3]. Theo Nhân Dân, từ ngày 19/12/1946 đến tháng 4/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết hơn 60 lá thư cho ông [1].
Ngày 24/4/1947, ông đi tắm ở khu vực sông Lô (Tuyên Quang) và bị dòng xoáy cuốn đi [1]. Ông được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng nhất [1].
Tra cứu liên quan
- Gia đình: Phan Thanh, Lê Thị Xuyến [3]
- Quê quán: làng Bảo An, xã Gò Nổi
Điều còn chưa rõ
- Năm bị đuổi học: 1925 [2], 1926 [1] hay 1927 [3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Mốc rời Madagascar: tháng 11/1942 [1] hay ngày 4/6/1943 [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Người nhảy dù cùng đợt: Dương Công Hoạt [1] hay Lê Giản [2] [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tên cơ quan sau Hiệp định Sơ bộ: Ban Liên kiểm Việt – Pháp hay Ban liên lạc Việt – Pháp [1][3] [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Thiên Việt, theo hồi ký Dương Công Hoạt và Lê Giản, Báo Nhân Dân, “Nhà cách mạng tài năng và nhiệt huyết”, 17/08/2020, https://nhandan.vn/nha-cach-mang-tai-nang-va-nhiet-huyet-post613174.html, truy cập 04/11/2026.
- Cổng thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Phan Bôi (1911 – 1947)”, 14/03/2012, https://danang.gov.vn/vi/w/phan-boi-1911-1947-i, truy cập 04/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, Phan Xuân Quang, “Đại tướng Võ Nguyên Giáp và người bạn học Quảng Nam”, 13/10/2013, https://baodanang.vn/dai-tuong-vo-nguyen-giap-va-nguoi-ban-hoc-quang-nam-3035105.html, truy cập 04/11/2026.
