Làng bún Phương Hòa, thường gọi là Xóm Bún, nằm cách trung tâm Tam Kỳ hơn một cây số, nay thuộc phường Bàn Thạch (trước 7/2025: phường Hòa Thuận, thành phố Tam Kỳ) [1][2]. Nghề làm bún tươi tại đây có lịch sử gần 200 năm, gắn liền với ngôi đình Phương Hòa dựng năm 1832 [1][3]. Làng đón nhận bằng công nhận làng nghề bún tươi truyền thống vào ngày 13/4/2008 [1].
Nguồn gốc nghề bún và ngôi đình cổ
Theo tài liệu “Di tích đình làng Phương Hòa”, nghề bún tươi truyền thống tại đây có cách đây gần 200 năm [1]. Ban đầu xóm có 5 – 7 hộ làm bún thủ công, sau đó phát triển rộng khắp trong làng ấp [1]. Nghề làm bún được người dân kết hợp với chăn nuôi heo thịt nhờ tận dụng nước vo gạo, nước luộc bột và luộc bún [1].
Cùng với nghề bún, làng Phương Hòa còn có ngôi đình Phương Hòa tọa lạc tại đồng Tro Xá thuộc khối phố Phương Hòa Đông [3]. Mặt dưới cây đòn đông hạ của đình lưu giữ dòng chữ Hán ghi ngày lành tháng Tư năm Minh Mệnh thứ 12 (năm 1832) tạo lập [3]. Ngôi đình được thợ của làng mộc Vân Hà xây dựng bằng gỗ theo bố cục hình chữ Nhất gồm 3 gian 2 chái, khung chịu lực trên 30 cột gỗ mít kê trên đá tảng [3]. Ba gian giữa mỗi gian rộng 2,85 m, hai gian chái mỗi gian rộng 1,85 m [3]. Tháng 2/2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam đã xếp hạng đình Phương Hòa là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh [3].
Quy trình làm bún thủ công
Quy trình làm bún truyền thống ở Phương Hòa gồm nhiều công đoạn đòi hỏi thực hiện chuẩn xác và canh đúng thời gian [1]. Theo những người làm nghề lâu năm, gạo làm bún là gạo 13/2 thuần chủng trộn cùng gạo 5 số theo tỷ lệ 1:1 để sợi bún dai và không nhão [1]. Gạo phải được vuốt thật sạch để bún có màu trắng [1].
Sau khi ngâm mềm, gạo được vớt ra đem xay mịn [1]. Khâu quan trọng là thời gian bòng bột: bột xay xong cho vào túi vải, buộc chặt miệng túi rồi vác đá chần lên trên cho rỏ nước trong vòng 10 tiếng [1]. Thời gian ép nước cần chuẩn xác vì nếu chưa đủ thời gian bột chưa đủ độ khô, còn để quá lâu bột sẽ bị chua [1]. Bột sau đó được lăn thành từng khối và dùng bao ni lông đậy kín để không bị nứt, khô da, giúp sợi bún thẳng đều [1]. Khi luộc bún phải đun lửa lớn đủ nhiệt độ để bún chín, không ngâm bún lâu trong nồi tránh làm bún bị nhão và nát [1].
Sản xuất và thị trường tiêu thụ
Đến năm 2015, làng Phương Hòa ước chừng có hơn 100 hộ theo nghề làm bún [2]. Nhiều hộ đầu tư máy móc làm bún khép kín, mỗi ngày xuất ra thị trường từ gần 1 tạ đến 4 tạ bún [2]. Bình quân mỗi hộ sản xuất gần 170 kg bún tươi mỗi ngày [2]. Sản phẩm bún của làng được bỏ mối tới các khu vực như Núi Thành, Tiên Phước, Phú Ninh [2]. Ngoài bún tươi, làng còn có 2 hộ sản xuất bún khô có đăng ký nhãn hiệu, đạt sản lượng gần 6 tạ mỗi ngày xuất đi các tỉnh miền Trung [2].
Tại những hộ làm quy mô nhỏ như gia đình bà Nguyễn Thị Đồng (ghi nhận năm 2016), mỗi ngày làm khoảng 50 kg gạo, thu được khoảng 85 – 90 kg bún; giá bỏ sỉ 9.000 đồng/kg, bán lẻ 10.000 đồng/kg, tiền lãi đạt khoảng 400 nghìn đồng mỗi ngày khi bán hết [1].
Địa bàn hoạt động cách mạng
Trong kháng chiến chống Mỹ, làng Phương Hòa từng là cơ sở nuôi giấu và che chở cán bộ chủ chốt của Thị ủy Tam Kỳ [2]. Năm 1965, cơ sở cách mạng được củng cố và phát triển trên địa bàn Tân Thạnh – Hòa Thuận với Chi bộ Kiên Cường [2]. Trong đợt tấn công và nổi dậy mùa xuân năm 1968, làng là nơi tập trung cán bộ chỉ huy tổ chức đánh vào tỉnh đường Quảng Tín của đối phương, đồng thời nuôi giấu bộ đội và thương binh [2].
Tên gọi của các cơ sở cách mạng tại làng Phương Hòa thời kỳ này được ghép thành khẩu hiệu “Thà Hy Sinh Quyết Tâm Thắng Mỹ” [2]. Trong làng có những địa điểm gắn với hoạt động cách mạng như miếu Gò Đá (nơi tiếp nhận tài liệu và chuyển báo cáo) hay nhà bà Nguyễn Thị Thành (nơi hội họp của cán bộ lãnh đạo) [2].
Tra cứu liên quan
- Ẩm thực xứ Quảng: cơm gà Tam Kỳ, mì Quảng
- Đơn vị hành chính và địa bàn: phường Bàn Thạch, Tam Kỳ
- Nghề truyền thống và di tích: làng mộc Vân Hà, địa đạo Kỳ Anh
Điều còn chưa rõ
- Tên ông tổ nghề làm bún: theo tài liệu “Di tích đình làng Phương Hòa” dẫn trong [1], ông tổ nghề là ông Nguyễn Dột; trong khi theo [3], ông tổ nghề làm bún tươi là ông Đỗ Dột [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tuổi của ông Nguyễn Văn Quyến (cơ sở cách mạng tại Phương Hòa): trong bài báo tháng 3/2015 [2], phần thân bài ghi ông 84 tuổi nhưng phần chú thích ảnh ghi 82 tuổi [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ranh giới làng nghề: nguồn [1] và [3] ghi nghề bún và đình Phương Hòa ở khối phố Phương Hòa Đông; nguồn [2] ghi làng Phương Hòa là khối phố Phương Hòa Tây (đều thuộc phường Hòa Thuận cũ); các nguồn không nêu rõ làng nghề nằm trọn trong một khối phố hay trải dài cả hai khối phố [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Số hộ sản xuất và sản lượng bún hiện nay: số liệu trong bài phản ánh tình hình các năm 2014 – 2016 [1][2], chưa có thống kê cập nhật mới hơn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Xóm bún gần 200 năm tuổi”, 01/07/2016, https://baodanang.vn/xom-bun-gan-200-nam-tuoi-3103797.html, truy cập 06/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “”An toàn khu” trong lòng dân”, 23/03/2015, https://baodanang.vn/an-toan-khu-trong-long-dan-3112194.html, truy cập 06/11/2026.
- Báo Đà Nẵng, “Ngôi đình cổ ở Xóm Bún”, 30/05/2021, https://baodanang.vn/ngoi-dinh-co-o-xom-bun-3233528.html, truy cập 06/11/2026.
