Sau khi vua Đồng Khánh và vua Thành Thái lần lượt ban các đạo dụ nhượng địa cho Pháp, người Pháp quy hoạch đô thị Đà Nẵng theo chuẩn châu Âu [1]. Trung tâm đô thị lúc đó phân thành hai khu vực tách biệt qua ranh giới chợ Hàn: phía bắc là nơi tập trung các cơ quan hành chính và kiều dân phương Tây gọi là “phố Tây”, còn phía nam là nơi cư trú của người Việt, gọi là “phố ta” [1].
Phân định hai khu dân cư bên sông Hàn
Sau khi triều đình nhà Nguyễn ký các đạo dụ nhượng địa, người Pháp định hướng xây dựng Đà Nẵng thành một trung tâm hành chính và thương mại ở Trung Kỳ theo mô hình đô thị phương Tây [1]. Thành phố thời kỳ này được phân chia không gian cư trú lấy mốc chợ Hàn làm ranh giới [1].
Khu vực phía bắc chợ Hàn dành riêng cho các cơ quan của Pháp, kiều dân Pháp cùng cư dân Âu – Mỹ sinh sống, người dân gọi là khu “phố Tây” [1]. Nơi đây tập trung các ngôi nhà kiểu Tây với hình thức kiến trúc hiện đại thời bấy giờ [1]. Ngược lại, khu vực phía nam chợ Hàn là địa bàn sinh sống của cư dân người Việt, quen gọi là “phố ta” [1]. Cảnh quan khu vực “phố ta” gồm các dãy nhà tranh nằm chen chúc, điểm xuyết một số ngôi nhà ngói của các viên quan và thương nhân người Việt [1].
Mạng lưới đường bàn cờ và hạ tầng kỹ thuật
Quy hoạch đô thị Tourane thời đó lấy con đường Quai Courbet (nay là đường Bạch Đằng) ven bờ sông Hàn làm trục xương sống [1]. Từ trục này, các tuyến đường như Garnier (nay là đường Lê Lợi) và Pourpe (nay là đường Phan Châu Trinh) được mở cắt vuông góc, tạo ra hệ thống giao thông hình bàn cờ với các tuyến phố thẳng tắp [1]. Đến năm 1945, Đà Nẵng có gần 50 tuyến phố mang tên các chính khách, tướng lĩnh người Pháp hoặc những cá nhân có công với Pháp [1]. Tại các góc phố, biển chỉ tên đường được đúc bằng bê tông với hoa văn đắp nổi và gắn lệch hướng để thuận tiện quan sát từ nhiều phía; một dấu tích còn sót lại là cột chỉ đường đến Cổ Viện Chàm (nay là Bảo tàng Điêu khắc Chăm) nằm cạnh tòa nhà Novotel ngày nay [1].
Theo lời một kỹ sư công chánh từng học trường Bá công kỹ nghệ Huế và tham gia công tác quy hoạch tại Đà Nẵng, hệ thống cống ngầm thời Pháp được xây theo kỹ thuật mới nhất thời đó, có độ dốc hướng ra sông Hàn để thoát lũ và giảm ngập úng [1]. Bên cạnh mặt đường rộng và vỉa hè lớn, cây xanh đô thị cũng được trồng đồng bộ [1]. Các tuyến phố như Quang Trung, Lê Duẩn, Trần Phú, Phan Châu Trinh được trồng những loại cây như sao đen, xà cừ, kiền kiền, me Tây, muồng tím; ngoài ra còn có hàng cây long nhãn và kiền kiền trên đường Quảng Nam xưa hoặc rặng dương liễu dọc bờ biển Mỹ Khê [1].
Kiến trúc biệt thự và tầng lớp di sản đô thị
Khu vực trung tâm đô thị thời nhượng địa chịu sự giám sát kiến trúc chặt chẽ với quy định nhà không được vượt quá 5 tầng, kèm theo các yêu cầu cụ thể về chiều cao tầng một, màu sơn và chi tiết mặt đứng [1]. Các biệt thự Pháp xây dựng tại Đà Nẵng mang phong cách Romantic, có tường gạch dày 40 cm cùng hai lớp cửa kính và cửa gỗ ở mặt trong lẫn mặt ngoài nhằm thích ứng với thời tiết mùa hè lẫn mùa đông [1]. Những công trình này thường lợp mái ngói đỏ, làm khung cửa gỗ lớn, có hàng hiên rộng và khuôn viên sân vườn trồng cây ăn quả [1].
Các biệt thự kiểu Pháp còn hiện diện dọc theo các trục đường Bạch Đằng, Trần Phú, Hoàng Diệu, Lê Lợi, Lý Tự Trọng [1]. Theo kết quả khảo sát của PGS.TS.KTS Phạm Đình Việt, Đà Nẵng còn khoảng 22 biệt thự Pháp thuộc diện có giá trị bảo tồn; nhiều công trình hiện được dùng làm nhà ở, văn phòng hoặc cơ sở kinh doanh dịch vụ, một số công trình đã xuống cấp hoặc biến dạng [1]. Bên cạnh di sản kiến trúc Pháp ở Đà Nẵng, khu trung tâm còn lưu giữ các công trình truyền thống như đình chùa xưa, hội quán cũ, Tòa Thị chính cũ (nay là Bảo tàng Đà Nẵng) và Di tích Quốc gia đặc biệt thành Điện Hải [1]. Theo bài báo, việc khôi phục khu vực thành Điện Hải và quy hoạch thành quảng trường văn hóa quy mô lớn được xem là cách nối Tòa Thị chính cũ, khu “phố Tây” xưa với di tích này [1].
Tra cứu liên quan
- Công trình kiến trúc: kiến trúc Pháp ở Đà Nẵng, Bảo tàng Đà Nẵng, thành Điện Hải, Bảo tàng Điêu khắc Chăm
- Địa danh và trục cảnh quan: đường Bạch Đằng, chợ Hàn, sông Hàn, phường Hải Châu
Điều còn chưa rõ
- Năm ban hành và nội dung chi tiết của các đạo dụ nhượng địa thời vua Đồng Khánh và Thành Thái; nguồn bài báo chỉ nhắc sự kiện mà không ghi mốc năm [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh sách 22 ngôi biệt thự Pháp còn giá trị bảo tồn theo khảo sát của PGS.TS.KTS Phạm Đình Việt chưa được bài báo liệt kê đầy đủ địa chỉ cụ thể [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Họ tên và thông tin tiểu sử của cựu kỹ sư công chánh thời Pháp được dẫn lời trong bài báo [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Hồn xưa phố cũ”, 04/08/2025, https://baodanang.vn/hon-xua-pho-cu-3298611.html, truy cập 24/10/2026.
