Làng mộc Văn Hà hình thành cách đây khoảng 3 thế kỷ, nằm tại thôn Phú Văn thuộc xã Tam Thành cũ [1]. Thợ của làng từng góp công xây dựng nhiều di tích lịch sử và công trình nhà rường cổ ở miền Trung [1].
Lịch sử và dấu ấn xây dựng
Theo tư liệu của Ủy ban nhân dân xã Tam Thành cũ, đất làng Văn Hà xưa thuộc tổng Chiên Đàn, sang thời nhà Nguyễn thuộc tổng Vinh Quí, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, gồm hai làng Văn Hà và Văn An [1]. Theo bài báo, ông tổ nghề mộc làng Văn Hà có gốc gác từ vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh, đến lập nghiệp ở đây từ mấy trăm năm trước [1]. Làng cách UBND thành phố Tam Kỳ cũ chừng 8 km về hướng tây bắc [1]. Câu ca xưa được bài báo dẫn: “Nhất trai Văn Hà, nhì gái Bác Lâm” [1].
Trong thời kỳ phát triển, người thợ Văn Hà đã tham gia thi công nhiều công trình kiến trúc quan trọng [1]. Tại địa phương, dấu ấn thợ Văn Hà gắn liền với hai Di tích cấp quốc gia là Khổng Miếu ở Tam Kỳ và đình Chiên Đàn ở Phú Ninh cũ, cùng hai Di tích cấp tỉnh là đình Phương Hòa và đình Mỹ Thạnh [1]. Thợ làng cũng đóng góp vào cụm nhà cổ có niên đại 80 – 150 năm tại di tích làng cổ Lộc Yên [1].
Xa hơn phạm vi xứ Quảng, thợ mộc Văn Hà từng ra Kinh đô Huế tham gia dựng hàng loạt công trình nhà rường, đình, chùa, dinh thự và được các vua nhà Nguyễn như Minh Mạng, Tự Đức, Thành Thái ghi nhận với kỹ thuật chạm lộng [1]. Ngay trong làng còn lưu lại nhiều nếp nhà cổ theo các thức kiến trúc “tam nhị hạ thiên”, “tam gia tứ hạ”, “năm gian hai chái cổ lầu”, trong đó có những ngôi nhà làm hoàn toàn bằng gỗ mít với thời gian thi công kéo dài 3 năm công [1].
So sánh với làng mộc Kim Bồng và quy mô sản xuất
Bài báo trên Báo Đà Nẵng ghi nhận Văn Hà cùng với làng mộc Kim Bồng từng là hai trung tâm mộc lớn của xứ Quảng [1]. Theo bài báo, thợ Văn Hà mạnh về làm nhà và điêu khắc đề tài núi non, còn thợ Kim Bồng giỏi về nội thất và điêu khắc đề tài sông biển [1].
Theo bài báo năm 2023, tròn 10 năm trước đó (khoảng năm 2013), làng mộc Văn Hà được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam công nhận làng nghề truyền thống và thành lập tổ hợp tác làng nghề [1]. Số liệu từ Ủy ban nhân dân xã Tam Thành cho thấy mỗi năm làng sản xuất gần 300 sản phẩm gồm nhà kết cấu kèo, tủ áo, bàn, ghế, giường, tủ thờ, tủ lippee và đồ chạm khắc mỹ nghệ, mang lại doanh thu khoảng 2,5 tỷ đồng mỗi năm [1]. Theo lời ông Phạm Miên, một cựu thành viên của tổ hợp tác, thời kỳ hoạt động mạnh nhất của tổ là 3 năm đầu sau ngày thành lập, khi máy công nghệ cao chưa phổ biến; sản phẩm của tổ từng được mang đi trưng bày và đoạt giải ở các sự kiện, hội chợ [1].
Đình làng và sự biến chuyển của nghề mộc
Đình làng Văn Hà cổ, nay đồng thời là nhà truyền thống thôn Phú Văn, nằm cách lối vào làng chừng mươi bước chân [1]. Trên mái đình ghi nhận các mốc thời gian trùng tu vào những năm 1902, 1957 và 2005 [1]. Vào thời điểm 15 năm trước bài báo năm 2023, đình làng từng là nơi nghệ nhân Đinh Thạch (thường gọi là cụ Thẩm) mở lớp đào tạo nghề cho hơn 10 học viên từ nguồn kinh phí hỗ trợ của huyện Phú Ninh cũ [1]. Cụ Thẩm nắm giữ bí quyết làm chiếc bàn “độc xoay ma thuật” có thể xoay quanh trục bằng tác động cảm ứng bàn tay [1]. Theo nguồn báo, cụ đã qua đời 2 năm trước thời điểm bài báo đăng tải [1].
Đến năm 2023, toàn thôn có 45 thợ mộc nhưng chỉ còn 5 thợ tay nghề cao [1]. Nhiều thợ chuyển nghề do mộc thủ công gặp sự cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp đại trà [1]. Một số người thợ như ông Phạm Miên chuyển sang sửa chữa, phục hồi đồ gỗ cũ [1]. Theo ông Đinh Kha, con trai cụ Thẩm, nghề mộc Văn Hà đòi hỏi năng khiếu tạo hình và tính kiên trì ngồi chạm khắc, không dễ theo đuổi [1].
Trao đổi về tình hình địa phương, ông Phạm Ngọc Tòng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tam Thành, cho biết huyện Phú Ninh từng hỗ trợ làng máy cưa theo chương trình khuyến nông, nhưng vì chưa có mặt bằng để lập cơ sở sản xuất tập trung nên số máy này hầu như không được dùng, tổ hợp tác hoạt động rời rạc [1]. Tuy vậy, nhiều thợ vẫn tiếp tục hành nghề bằng cách nhận gia công tại nhà hoặc đi làm nhà rường, công trình gỗ theo hợp đồng tại nhiều nơi [1]. Năm 2023, xã Tam Thành có kế hoạch phối hợp với huyện tu bổ nhà truyền thống thôn Phú Văn thành không gian trưng bày sản phẩm của làng mộc, và lập nhà xưởng tập trung trên quỹ đất đã có khi thuận lợi [1].
Tra cứu liên quan
- Địa bàn và lịch sử: xã Tây Hồ, Tam Kỳ, làng Văn Hà và Tú Tràng
- Công trình thợ Văn Hà tham gia: Khổng Miếu, đình Chiên Đàn, đình Phương Hòa, làng cổ Lộc Yên
- Làng nghề đồng hương xứ Quảng: làng mộc Kim Bồng
Điều còn chưa rõ
- Tiến độ và hiện trạng xây dựng nhà xưởng mộc tập trung tại thôn Phú Văn sau năm 2023 [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Cấu tạo kỹ thuật chi tiết của cơ chế bàn xoay cảm ứng mà cụ Đinh Thạch từng chế tác [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Danh mục đầy đủ các di tích, đền đài ở Huế từng do nhóm thợ Văn Hà thi công dưới thời nhà Nguyễn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Văn Hà – một thuở vàng son”, 18/06/2023, https://baodanang.vn/van-ha-mot-thuo-vang-son-3235956.html, truy cập 27/10/2026.
