Trước năm 1975, ngôi nhà số 129 đường Trần Phú (khi ấy là đường Cường Để) có một cửa hàng cho thuê truyện, đông khách nhất là truyện kiếm hiệp Kim Dung [2]. Từ cuối thế kỷ XIX, cũng ngôi nhà này là hiệu sách Đức An của họ Phan, nơi các nhà nho yêu nước tìm đọc sách mới [3].
Nhà nằm trong phố cổ Hội An, nay thuộc phường Hội An (trước 7/2025: phường Minh An, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam) [3]. Ngày 3/2/2010, UBND thành phố Hội An xếp hạng, đưa ngôi nhà vào danh mục công trình văn hóa, làm nhà lưu niệm Cao Hồng Lãnh và mở cho khách tham quan [4].
Từ hiệu sách đến tiệm thuốc Bắc
Theo Dân trí, nhà được xây năm 1830, thời vua Minh Mạng, do cụ tổ họ Phan để lại [3]. Báo Công an Đà Nẵng dẫn lời ông Phan Ngọc Trâm rằng chủ đầu tiên là ông Phan Hưng; khu đất ban đầu gần 700 m², nay còn chừng 300 m² vì mất một phần làm đường, phía sau nhìn ra sông Hội An [4].
“Đức An” nghĩa là “giữ gìn đạo đức để bình an”, cũng là tên hiệu sách của họ Phan, có từ cuối thế kỷ XIX, bán sách Hán Nôm và văn phòng phẩm [3]. Báo Công an Đà Nẵng viết sách bán chủ yếu là sách tiếng Hoa của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu [4]. Huỳnh Thúc Kháng, Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp thường tới đây mua và tìm đọc sách có tư tưởng tiến bộ [3]. Bài “Hiệu sách Hội An thời vang bóng” trên Doanh Nhân Plus cũng nhắc Đức An là một trong những nhà sách mà trí thức yêu nước hay đến trao đổi tân thư [2].
Sau khi phong trào chống thuế năm 1908 thất bại, nhà sách dừng hoạt động, chuyển sang bán thuốc Bắc [1][3]. Theo Kiến Thức, nhà vẫn là nơi các chí sĩ yêu nước trong vùng gặp gỡ [1].
Nơi lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hội An
Kiến Thức viết khoảng năm 1925 – 1926, nhà Đức An là nơi gặp gỡ của thanh niên, trí thức yêu nước, nổi bật là Cao Hồng Lãnh (1906 – 2008); Dân trí ghi mốc này là năm 1923 [1][3]. Các tác phẩm của Phan Châu Trinh, báo Chuông Rè, Đông Pháp thời báo, Tân Thế Kỷ, Nhân Loại và báo Việt Nam Hồn xuất bản tại Pháp được cất giữ, lưu hành ở đây [1].
Cao Hồng Lãnh sinh ra trong ngôi nhà này, tên thật Phan Hải Thâm, bí danh Năm Thêm, con út đời thứ 4 họ Phan [3]. Tháng 10/1927, Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên Hội An được thành lập tại đây [3]; Báo Công an Đà Nẵng ghi ông Phan Thêm (tức Cao Hồng Lãnh) làm bí thư [4]. Sau ngày 28/3/1930, khi Tỉnh ủy lâm thời tuyên bố thành lập Đảng bộ tỉnh Quảng Nam, nhà Đức An là nơi liên lạc và hội họp [3]. Ngôi nhà nằm trong danh sách di tích cách mạng phố cổ Hội An.
Kiến trúc và hiện vật
Nhà một tầng, kiểu nhà ống kéo dài như nhà truyền thống Hội An, có sân trời ở giữa [1]. Kiến Thức gọi phong cách là Hoa – Việt kết hợp [1]; Dân trí viết hệ khung theo lối nhà rường miền Trung, bao quanh là tường gạch, mái ngói âm dương [3]. Gỗ dựng nhà là gỗ kiền kiền [1][3].
Mặt tiền có ba cửa: cửa chính ở giữa dùng cánh thấp không quá đầu người lớn, hai cửa sổ hai bên dùng ván gỗ xếp ngang, gọi là cửa ván xáng [1]. Bên trong chia nhiều lớp: gian đầu là nơi mua bán, còn hệ thống tủ thuốc cũ; kế đến là nơi thờ tự, tưởng niệm Cao Hồng Lãnh; cuối cùng là sân trời và hành lang vào khu ở của gia đình [3]. Sân trời rộng chừng 30 m², có giếng xây hơn một trăm năm, trên miệng giếng đặt bệ thờ [4].
Hiện vật gồm bát chén sành sứ thế kỷ XVII, tràng kỷ, bàn ghế, tủ kiểu cũ [4], đèn dầu, giá để bút, bộ tranh tứ bình [1]. Tủ kính trưng bày áo quần, giày Cao Hồng Lãnh từng dùng và ảnh ông chụp cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp [1][4].
Tra cứu liên quan
- Cao Hồng Lãnh, Phan Châu Trinh
- Di tích cách mạng phố cổ Hội An, phong trào chống thuế năm 1908
- Phố cổ Hội An, nhà phố Hội An
Điều còn chưa rõ
- Tuổi nhà: Dân trí (2025) ghi xây năm 1830 [3]; Báo Công an Đà Nẵng (2020) dẫn lời chủ nhà “hơn 180 năm” [4]; Kiến Thức (2018) ghi “gần hai thế kỷ” [1]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Số đời: Dân trí viết đã có 8 đời sinh ra, lớn lên ở đây, nhưng cũng gọi ông Phan Ngọc Trâm là hậu duệ đời thứ 6 [3]; Báo Công an Đà Nẵng ghi ông là cháu đời thứ 6 [4]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Chiều dài: 39 m [1] hay hơn 40 m [4]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Thứ tự hiệu thuốc và hiệu sách: Báo Công an Đà Nẵng viết đời thứ ba mở tiệm thuốc Bắc, cuối thế kỷ XIX mới là hiệu sách [4]; Kiến Thức và Dân trí viết sau năm 1908 hiệu sách mới chuyển sang bán thuốc Bắc [1][3]. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Báo Công an Đà Nẵng gọi đây là “ngôi nhà cổ duy nhất có chủ nhân là người Việt” ở phố cổ [4]; bài không dẫn căn cứ cho nhận định này. [CẦN KIỂM CHỨNG]
Cập nhật: tháng 11/2026
Nguồn tham khảo
- Quốc Lê, Báo Tri thức và Cuộc sống, “Bí mật lịch sử của nhà cổ Đức An ở Hội An”, 10/12/2018, https://kienthuc.net.vn/kho-tri-thuc/bi-mat-lich-su-cua-nha-co-duc-an-o-hoi-an-1153644.html, truy cập 05/11/2026.
- Khiếu Thị Hoài, Doanh Nhân Plus, “Hiệu sách Hội An thời vang bóng”, 13/09/2022, https://doanhnhanplus.vn/hieu-sach-hoi-an-thoi-vang-bong-604011.html, truy cập 05/11/2026.
- Ngô Linh, Báo Dân trí, “Khám phá ngôi nhà cổ gần 200 tuổi là địa chỉ bí mật hàng chục năm trước”, 16/04/2025, https://dantri.com.vn/du-lich/kham-pha-ngoi-nha-co-gan-200-tuoi-la-dia-chi-bi-mat-hang-chuc-nam-truoc-20250414163213891.htm, truy cập 05/11/2026.
- Nguyễn Hữu Hồng Sơn, Báo Công an Đà Nẵng, “Nhà cổ duy nhất thuộc người Việt tại phố cổ Hội An”, 22/02/2020, https://cadn.com.vn/nha-co-duy-nhat-thuoc-nguoi-viet-tai-pho-co-hoi-an-post220644.html, truy cập 05/11/2026.