Bến Cây Sanh, hay còn gọi là bến Độ Lò, từng là nơi lấy hàng của đội ghe bầu chở gốm làng Nam Diêu thời trước [1]. Làng gốm Nam Diêu (trước 7/2025: phường Thanh Hà, thành phố Hội An), nay thuộc phường Hội An Tây, là nơi làm gốm lâu đời gắn liền với làng gốm Thanh Hà [1].
Bến Độ Lò và cây sanh bên bờ sông
Bến gốm nằm tại ngã ba nơi sông Thu Bồn tiếp giáp với đầm Thanh Hà [1]. Theo giải nghĩa Hán Việt nêu trong bài báo của tác giả Phùng Tấn Đông, từ “độ” cũng có nghĩa là “bến”, nên bến Cây Sanh còn mang tên bến Độ Lò [1]. Tên gọi này gắn với một cây sanh cổ thụ mọc ngay bờ sông, thân cây to gần hai vòng tay người ôm, vòm lá rộng che bóng mát cả khu bến [1].
Theo bài báo, cây sanh đã bị gãy và trôi mất trong một mùa lũ lớn cách thời điểm viết bài ba mươi năm [1]. Khi cây còn tươi tốt, nơi đây là không gian sinh hoạt quen thuộc của người dân xóm gốm vào những buổi trưa hè [1]. Theo hồi ức của tác giả, cha ông vốn là thợ đan khéo tay thường mang mây sợi, lạt tre hoặc dây thép gai đã nhổ gai ra ngồi dưới gốc cây để thắt gióng gánh gốm, đan chuồng gà, rọ heo và đan rổ gánh gốm [1]. Rổ gánh gốm có kích cỡ lớn hơn chiếc nia sẩy lúa và nhỏ hơn chiếc nong, được thiết kế để xếp đặt cân đối các loại trã, nồi, cối, hũ lớn nhỏ khi gánh bộ đi bán [1]. Cận Tết, bến Cây Sanh cũng là nơi các gia đình tụ họp “chung heo”: vài nhà chung nhau một con heo mua từ giữa năm, đến Tết thì, lót lá chuối trên rổ gánh gốm chia thịt rồi xâu bằng lạt tre mang về từng ngõ [1].
Đội ghe bầu và các tuyến bán gốm
Thời trước, làng Nam Diêu duy trì một đội ghe bầu chuyên chở đồ gốm đi tiêu thụ nhiều nơi [1]. Tất cả các chủ ghe bầu đều lấy hàng tại bến Cây Sanh để chở đi theo ba tuyến đường thủy chính [1]:
Tuyến thứ nhất xuôi theo ngả sông Trường Giang, qua Chợ Bà, Kế Xuyên, Tam Kỳ, Chu Lai để bán cho cư dân vùng phía nam sông Thu Bồn [1]. Tuyến thứ hai ngược ngả nguồn sông Thu Bồn (sông Cái) lên Trung Phước, Tí, Sé, Dùi Chiêng, Trà Linh [1]. Tuyến thứ ba theo nguồn sông Vu Gia (sông Con), qua Giao Thủy lên Thượng Đức và sông Côn, phục vụ cư dân vùng trung du và vùng núi phía bắc sông Thu Bồn [1].
Sản phẩm và phiên chợ gốm cuối năm
Lò gốm Nam Diêu không chỉ nung gốm đỏ ở nhiệt độ thấp mà còn sản xuất gốm xanh (sành nâu) ở nhiệt độ cao đến mức đất tự chảy men thành sành [1]. Dòng sành nâu gồm các sản phẩm như chum, vại, chậu, cối, hũ sành [1]. Trong nhóm gốm đỏ nung thấp lửa, ngoài các loại nồi, niêu, ấm, om, trã, làng còn làm những mặt hàng nay chỉ còn trong ký ức [1].
Theo tác giả Phùng Tấn Đông, những sản phẩm đặc trưng thời ấy gồm có om lò (lò đất nung chứa tro dùng trên ghe hoặc trên gác nhà vào mùa lụt, trong Nam gọi là bếp cà ràng), bộ lư “tam đa”, ấm sành sắc thuốc Bắc, cối sành giã tiêu, lọ sành cắm hoa và các bộ đồ hiếu dùng thắp đèn cầy nhỏ khi phóng đăng trên sông [1]. Bộ lư đất gồm một lư giữa và hai chân đèn; khâu khó nhất là nặn tai lư và ráp nối vành đèn với chân đèn bằng tay sau khi phơi phôi gốm một nắng [1]. Người thợ phải canh đúng độ ẩm của đất, nước và sức lửa để sản phẩm không bị nứt vỡ khi vào lò [1]. Khi ra lò, thợ dùng bột màu xanh, đỏ, trắng, vàng, đen hòa với vôi vẽ trang trí hoa văn âm dương, ngũ hành, vân cẩu lên bộ lư phúc – lộc – thọ để kịp bán chợ Tết [1].
Tại phiên chợ gốm cuối năm, bến sông rộn ràng tiếng trao đổi, cảnh dùng mảnh sành gạch số hàng bạn hàng đã lấy lên vách tường lò của chủ lò gốm, cùng các gian hàng tò he đất hình mười hai con giáp bán cho trẻ con [1].
Tra cứu liên quan
- Làng nghề: làng gốm Thanh Hà
- Nghi lễ làng nghề: lễ cúng tổ nghề gốm Thanh Hà
- Thủy hệ: sông Thu Bồn, sông Trường Giang, sông Vu Gia
- Địa bàn: phường Hội An Tây
Điều còn chưa rõ
- Năm chính xác cây sanh ở bến Độ Lò bị lũ cuốn trôi; bài báo năm 2025 chỉ ghi “cách nay ba mươi năm” [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Thời điểm đội ghe bầu làng Nam Diêu dừng các chuyến chở gốm đường dài [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Ranh giới và vết tích cụ thể của bến Độ Lò tại ngã ba sông Thu Bồn và đầm Thanh Hà hiện nay [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Quảng Nam, “Bến gốm quê tôi”, 27/01/2025, https://baodanang.vn/ben-gom-que-toi-3148256.html, truy cập 24/10/2026.