Đỗ Đăng Tuyển hoạt động trong Duy Tân hội ở cả hai mảng: vận động kinh phí và duy trì tổ chức trong nước. Nguồn báo chí ghi ông bị bắt năm 1910, qua đời tại nhà tù Lao Bảo ngày 2/5/1911; phần tư liệu hiện có không nêu năm sinh hay quê quán [1].
Gây dựng nguồn lực cho Duy Tân hội
Duy Tân hội thành lập tại Quảng Nam năm 1904, do Phan Bội Châu và Nguyễn Thành, tức Tiểu La, tổ chức. Bài báo năm 2024 gọi đây là tổ chức chống Pháp và nhấn mạnh vai trò của phong trào Đông Du. Đỗ Đăng Tuyển, với mật danh Sơn Tẩu, là một trong những người tham gia sáng lập [1].
Hoạt động tài chính của hội dựa nhiều vào sự tiếp tế trong nước. Theo bài báo dẫn *Phan Bội Châu niên biểu (Tự phán)*, Nguyễn Thành nói việc kinh phí có thể do ông và Sơn Tẩu thu xếp. Đỗ Đăng Tuyển từng có kinh nghiệm phụ trách quân lương trong Nghĩa hội Quảng Nam; sau đó ông vận động góp vốn và lập thương hội để bí mật hỗ trợ phong trào Đông Du [1].
Bài báo nêu một khoản cụ thể: tháng Giêng năm Mậu Thân 1908, ông lo được 3.000 đồng gửi cho người đứng đầu hội và các đồng chí ở nước ngoài, theo sách *Việt Nam nghĩa liệt sử*. Tác giả so sánh số tiền này với mức lương tri huyện được bài báo dẫn để cho thấy quy mô khoản đóng góp. Tuy nhiên, nguồn không đưa tổng số tiền mà ông và các cộng sự quyên góp trong cả quá trình [1].
Giữ liên lạc giữa các khuynh hướng
Sau khi Phan Bội Châu xuất dương cuối năm 1904, Đỗ Đăng Tuyển được giao trợ lực cho Nguyễn Thành phụ trách hoạt động của Duy Tân hội từ Nam, Ngãi trở vào. Mùa hè năm 1906, khi hoạt động hội gặp khó khăn giữa khác biệt về đường lối cứu nước, Nguyễn Thành và Đỗ Đăng Tuyển cử Lưu Ấm Sinh sang Nhật gặp Cường Để và Phan Bội Châu, đề nghị kết nối hai khuynh hướng [1].
Bài báo kể rằng thư từ gửi về nước góp phần ổn định nhân tâm, giúp hội tiếp tục vận động góp vốn và duy trì phong trào Đông Du. Nguồn mô tả đây là nỗ lực tổ chức trong một thời điểm căng thẳng, không chỉ là việc thu xếp tài chính [1].
Phong trào chống sưu thuế năm 1908 kéo theo đàn áp và bắt bớ. Bài viết ghi các yếu nhân lần lượt bị bắt; Phan Bội Châu và Cường Để bị trục xuất khỏi Nhật năm 1909. Đỗ Đăng Tuyển bị bắt năm 1910, giam ở Hội An rồi bị giải ra Nghệ An để đối chất với những người khác [1].
Nhà tù Lao Bảo và ngôi mộ ở Đại Cường
Theo bài báo, tại nhà tù Lao Bảo, Đỗ Đăng Tuyển tuyệt thực bảy ngày và qua đời ngày 2/5/1911, tức mùng 4 tháng Tư năm Tân Hợi [1]. Nguồn không ghi năm sinh, quê quán hoặc chi tiết về quá trình an táng ban đầu; các thông tin ấy không được bổ sung từ suy đoán.
Ngôi mộ của ông ở xã Đại Cường cũ, nay thuộc xã Vu Gia, được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2005. Ngày 12/3/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng mộ danh nhân Đỗ Đăng Tuyển là di tích lịch sử cấp quốc gia [1][2]. Mộ phần vì vậy là một dấu tích tưởng niệm, còn tư liệu về hoạt động của ông cho thấy mạng lưới hậu cần của Duy Tân hội gắn với nhiều người và địa phương [1].
Đọc thêm về các nhân vật cùng thời: Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thành, tức Tiểu La và Cường Để. Bối cảnh hoạt động của họ cũng gắn với dòng thời gian lịch sử Đà Nẵng đầu thế kỷ 20.
Tra cứu liên quan
- Tra thêm: đình làng Phúc Khương.
- Phong trào đầu thế kỷ XX: chống sưu thuế Quảng Nam năm 1908, Nghĩa hội Quảng Nam
- Nhân vật xứ Quảng: danh nhân xứ Quảng
Điều còn chưa rõ
- Nguồn bài viết không nêu năm sinh và quê quán của Đỗ Đăng Tuyển [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Bài báo nói Duy Tân hội tồn tại tám năm, nhưng cũng mô tả hoạt động trong sáu năm từ 1904 đến 1910; cách tính thời gian chưa được giải thích [CẦN KIỂM CHỨNG].
- Tổng số tiền Đỗ Đăng Tuyển vận động cho hội và phong trào Đông Du chưa được xác định trong nguồn [CẦN KIỂM CHỨNG].
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Báo Đà Nẵng, “Chí sĩ Đỗ Đăng Tuyển với tổ chức Duy Tân hội”, 14/04/2024, https://baodanang.vn/chi-si-do-dang-tuyen-voi-to-chuc-duy-tan-hoi-3132907.html, truy cập 23/10/2026.
- Báo Quảng Nam (nay Báo và Phát thanh, Truyền hình Đà Nẵng), “Quảng Nam có thêm 3 di tích lịch sử cấp quốc gia”, 13/03/2024, https://baodanang.vn/quang-nam-co-them-3-di-tich-lich-su-cap-quoc-gia-3131149.html, truy cập 23/10/2026.
