Người nơi khác nhận ra người Quảng qua cách đọc vần: “cháo” nghe như “chố”, “hai” như “hưa”, “còi” như “cùa” [1]. Bài này không dạy nói giọng Quảng; nó tóm lại các nhà ngôn ngữ học đã giải thích giọng ấy ra sao.
Vần, không phải thanh
Cái “lạ” của giọng Quảng nằm ở vần, đặc biệt nguyên âm viết bằng chữ a [1][2]. Andrea Hoa Pham, giảng viên Đại học Florida, tiến sĩ ngôn ngữ học Đại học Toronto, người sinh ra ở Quảng Nam, theo đuổi đề tài này hơn một phần tư thế kỷ; riêng cuốn sách viết mất chừng 5 năm [2]. Bà nói vui là mình đi “đuổi theo một nguyên âm” dọc miền Trung [2].
Giả thuyết Thanh Hóa – Hà Tĩnh
Lập luận của sách, theo lời tác giả trong cuộc phỏng vấn năm 2022 [2]:
- Câu hỏi xuất phát: tổ tiên người Quảng Nam nói giọng địa phương nào? Tác giả dựa vào sử liệu các đợt di dân lớn vào Quảng Nam (xem năm 1471 và đất Quảng Nam).
- Giọng Quảng Nam được dựng trên nền giọng Thanh Hóa, nhận thêm một số đặc trưng của giọng Hà Tĩnh, cộng với các biến đổi nội tại.
- Có ba quá trình được dùng để giải thích: giản hóa, đôi hóa nguyên âm, và rơi rụng âm lướt cuối.
Một chứng cớ bà kể lại khá kỹ [1]. Mùa đông năm 2004, khi đi thu thanh điệu giọng Nghi Lộc (Nghệ An), bà được dẫn tới thôn Long Thành, xã Đức An, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh. Người ở đó nói giọng Hà Tĩnh nhưng vài vần lại rất giống vần Quảng Nam: “ăn”, “ăng” nói thành “eng”, “gà”, “cá” nghe như “gò”, “có”. Mười hai năm sau, Tết năm 2016, bà mới quay lại ghi âm được ở thôn Hữu Chế, cùng làng Kẻ Chay, với 189 từ, mỗi từ đọc ba lần [1].
Tranh luận về ảnh hưởng tiếng Chăm
Năm 2011, cuốn “Có 500 năm như thế” của Hồ Trung Tú cho rằng các vùng phương ngữ từ Quảng Nam trở vào hình thành do người Chăm chuyển sang nói tiếng Việt sớm muộn khác nhau [2]. Andrea Hoa Pham không dẫn cuốn này trong sách vì cho rằng nó không phải tài liệu ngôn ngữ học; năm 2014 bà viết bài phê bình trên Tạp chí Ngôn ngữ số 6, bác nhận định “giọng Quảng Nam không có nguyên âm a” [2]. Bà cũng nhắc rằng Vương Hữu Lễ đã mô tả giọng Quảng Nam từ năm 1974 [2]. Đây là cuộc tranh luận còn mở; về người Chăm ở vùng này, xem Champa trên đất Đà Nẵng.
Từ vựng
Ở mảng từ ngữ, luận án tiến sĩ của Lê Sao Mai tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng khảo sát từ vựng phương ngữ Quảng Nam – Đà Nẵng [3]. Luận án xét các nhóm từ chỉ thực vật, động vật, sản vật địa phương, đồ vật; nhóm từ xưng hô, từ ngữ nghề cá, từ đánh giá sự vật; qua đó chỉ ra nét văn hóa biển của xứ Quảng [3].
Tra cứu liên quan
Tra thêm: thành ngữ Quảng Nam.
Tra thêm: chữ “tán” và chữ “tảng” trong ca dao về đường non.
Tra thêm: chữ “hốt thuốc” trong câu đối về thầy thuốc.
Hò khoan xứ Quảng, bài chòi, mì Quảng, Quảng Nam – Đà Nẵng: chia tách, hợp nhất.
Điều còn chưa rõ
- Năm xuất bản và nhà xuất bản cuốn sách của Andrea Hoa Pham: hai bài báo đã đọc không ghi rõ. [CẦN KIỂM CHỨNG]
- Năm bảo vệ luận án của Lê Sao Mai: bản tóm tắt nằm trong thư mục tải lên tháng 11/2023 của trường [3], chưa thấy ngày bảo vệ.
- Giọng Đà Nẵng nội thành khác giọng các vùng Quảng Nam cũ ra sao: chưa có nguồn đo đạc.
Cập nhật: tháng 10/2026
Nguồn tham khảo
- Nông nghiệp Việt Nam, “Mười hai năm đuổi theo một nguyên âm” (trích sách của Andrea Hoa Pham), 6/8/2022, https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/muoi-hai-nam-duoi-theo-mot-nguyen-am-d329636.html, truy cập 19/10/2026.
- Nông nghiệp Việt Nam, phỏng vấn PGS-TS Andrea Hoa Pham về cuốn “Nguồn gốc và sự hình thành giọng Quảng Nam”, 10/8/2022, https://nongnghiepmoitruong.vn/tri-thuc-nong-dan/cuon-sach-thu-hut-su-quan-tam-nhieu-tang-lop-doc-gia-d329308.html, truy cập 19/10/2026.
- Trường Đại học Sư phạm – Đại học Đà Nẵng, thông tin tóm tắt luận án “Đặc điểm ngôn ngữ – văn hoá của từ vựng phương ngữ Quảng Nam – Đà Nẵng” (Lê Sao Mai), https://daotao.ued.udn.vn/wp-content/uploads/2023/11/Thong-tin-tom-tat-luan-an_tieng-viet_smai.pdf, truy cập 19/10/2026.
