Ở thượng nguồn, con sông này không tên là Thu Bồn. Qua Tiên Phước và Hiệp Đức, người ta gọi nó là sông Tranh. Phải đến khi chảy qua Quế Sơn, Duy Xuyên và gặp sông Vu Gia, nó mới mang cái tên mà cả xứ Quảng biết [1].
Từ Ngọc Linh ra biển
Sông bắt đầu từ những dòng suối nhỏ trên núi Ngọc Linh, cao hơn 2.500 m, thuộc dãy Trường Sơn [1]. Lưu vực sông rộng khoảng 10.350 km² [1].
Ở thượng lưu, sông chảy giữa hai vách đá Hòn Kẽm Đá Dừng. Trên đường ra biển, con sông đi qua gần hết những cái tên làm nên xứ Quảng: Mỹ Sơn, làng gốm Thanh Hà, phố cổ Hội An, Trà Quế, rồi ra Cửa Đại [1]. Đoạn chảy trước phố cổ có tên riêng là sông Hoài [1].
Một nhánh của nó, sông Vĩnh Điện, chảy ngược ra bắc và góp nước cho sông Hàn.
Bà Thu Bồn
Vùng Duy Xuyên bên sông là quê nhà thơ Bùi Giáng. Bên bờ sông ở Duy Xuyên có lăng Bà Đoàn Quý Phi, vợ một vị chúa Nguyễn. Con sông cũng có một vị nữ thần. Truyền thuyết kể Bà Thu Bồn là công chúa của vua Mây, hoặc là một nữ tướng xinh đẹp của vua Chăm, tùy dị bản [2].
Lễ hội Bà Thu Bồn tổ chức ngày 12 tháng 2 âm lịch tại lăng Bà ở Duy Xuyên. Nghi lễ chính là rước nước: thuyền đi ngược lên thượng nguồn lấy nước về lăng để tế. Phần hội có đua thuyền, hát Bài chòi, hát tuồng và thả hoa đăng trên sông [2].
Điều còn chưa rõ
Chiều dài sông thường được ghi là 205 km, nhưng con số ấy không có trong nguồn chúng tôi đã mở. Trên hệ thống sông này có nhiều công trình thủy điện, và ảnh hưởng của chúng tới lũ, tới bùn cát ở hạ lưu là chủ đề lớn cần một bài riêng dựa trên nghiên cứu.
Ít người biết
- Sông Tranh và sông Thu Bồn là một dòng sông ở hai quãng khác nhau [1].
- Sông Hoài trước phố cổ Hội An là một nhánh của Thu Bồn [1].
- Vị thần của sông có thể là một nhân vật Chăm [2].
Nguồn tham khảo
- VietNamNet, “On the Thu Bon River”, 14/5/2012, https://vietnamnet.vn/en/on-the-thu-bon-river-E21690.html, truy cập 11/10/2026.
- Báo Văn Hóa, “Lễ hội Bà Thu Bồn”, 30/3/2018, https://baovanhoa.vn/van-hoa/le-hoi-ba-thu-bon-48299.html, truy cập 11/10/2026.